پس از آن‌که طالبان در ۲۴ اسد ۱۴۰۰، برای بار دوم بر افغانستان مسلط شدند، فرمان‌های متعددی را علیه زنان و دختران صادر کردند. این فرمان‌های طالبان زنان را به‌گونه کامل از سپهر حوزه جمعی حذف کرده و در معرض خطر قرار داده است. ممنوعیت‌های وضع شده طالبان، زنان را از آموزش، تحصیل و کار، و حضور در فضای عمومی و سیاست محروم کرده است. بعد از این، ۸صبح در گزارش‌های متعددی دریافت که دختران مجبور به رو‌آوردن به مدارس دینی طالبان شده‌اند و در شماری از مناطق تن به ازدواج‌های اجباری زیر سن داده‌اند که عامل بسیاری از ازدواج‌های اجباری طالبان بوده‌اند. در این گزارش، تنها به ممنوعیت‌های آموزشی و تحصیلی دختران و زنان در سه سال سلطه طالبان پرداخته شده است.
ممنوعیت زنان و دختران از ادامه تحصیل
طالبان پس از تسط بر افغانستان، مرحله به مرحله حضور زنان و دختران را در نهادهای تحصیلی محدود کرده و سرانجام دستور ممنوعیت کامل آن را دادند. در حال حاضر هیچ زنی در نهادهای تحصیلی دولتی و خصوصی اجازه ندارد که به تحصیلات عالی خویش ادامه بدهد.
عبدالباقی حقانی، سرپرست پیشین طالبان برای وزارت تحصیلات عالی، در ۷ سنبله ۱۴۰۰، در نشستی با کارمندان و استادان دانشگاه‌های دولتی و خصوصی، گفته بود که دختران نمی‌توانند به‌گونه مشترک با پسران در یک صنف درس بخوانند.
این گروه پس از آن دستور داد که بین دانش‌جویان دختر و پسر در صنف‌های درسی دانشگاه‌ها پرده نصب شود؛ اما دیری نگذشت که صنف‌های درسی را نیز جدا کردند و گفتند که پسران و دختران در روزهای جداگانه در هفته به دانشگاه‌ها بروند. براساس این فیصله، سه روز در هفته دانش‌جویان دختر و سه روز دیگر دانش‌جویان پسر در صنف‌های درسی به دانشگاه‌ها می‌رفتند و نیز استادان مرد از تدریس به دانش‌جویان دختر و برعکس استادان زن از تدریس به دانش‌جویان پسر منع شده بودند.
حذف رشته‌های دانشگاهی
طالبان در ادامه ممنوعیت‌های تحصیلی زنان و دختران، در هفته اول اکتوبر ۲۰۲۲، زمانی که امتحانات ورودی دانشگاه‌ها را آغاز کردند، انتخاب رشته‌های تحصیلی را برای دانش‌جویان دختر محدود کردند. براساس این محدودیت دختران و زنان حق نداشتند در آزمون کانکور رشته‌های زراعت، وترنری، مهندسی ساختمان و معدن، اقتصاد و در برخی از ولایت‌ها رشته خبرنگاری را انتخاب کنند. دو هفته بعد، طالبان اعلامیه‌هایی را در دانشگاه کابل منتشر کردند که براساس آن دانش‌جویان دختر از ادامه تحصیل در دوره‌های ماستری در رشته‌هایی مانند زراعت، تجارت، علوم کمپیوتر و مهندسی نیز منع شده بودند.
طالبان در پی اعمال محدودیت و بهانه‌گیری‌های فراوان، در زمانی که دانش‌جویان اجازه تحصیل با وضع مقررات سخت‌گیرانه این گروه را داشتند، از سوی ماموران امر به معروف و نهی از منکر طالبان اجازه سفر به خانه‌های‌شان را در رخصتی‌ها نداشتند. این گروه مانع سفر دانش‌جویان دختر برای رخصتی عید به ولایات‌شان شده بودند و استدلال می‌کردند که این دختران محرم شرعی ندارند.
دختران و زنان به‌رغم محدودیت‌های اعمال شده طالبان، به ادامه تحصیلات خویش علاقه‌مند بودند و هیچ ممانعتی نتوانست از حضور آنان در دانشگاه‌ها جلوگیری کند؛ اما این گروه سرانجام در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۲، دختران را از تحصیلات عالی منع کرد و دروازه دانشگاه‌های دولتی و خصوصی را به‌روی زنان تا «اطلاع بعدی» بست.
در مکتوبی که از سوی وزارت تحصیلات عالی طالبان به دانشگاه‌های دولتی و خصوصی فرستاده شده بود آمده است که براساس تصمیم کابینه این گروه در ۲۸ قوس ۱۴۰۱، ادامه تحصیل دختران «تا امر ثانی تعطیل» است. این نامه با امضای ندامحمد ندیم، سرپرست وزارت تحصیلات عالی طالبان صادر شده و تاکید بر عملی شدن فوری این دستور شده است.
این گروه در کنار وضع ممنوعیت‌های آموزشی و تحصیلی، باعث آزارواذیت دختران و کوچ اجباری آنان از خوابگاه‌های دانشگاه‌ها نیز شده است. به‌گونه مثال، طالبان دختران دانش‌جو را بدون در نظر گرفتن وضعیت و مشکلات‌شان از خوابگاه دانشگاه ننگرهار بیرون کردند.
منع جشن فراغت
طالبان به تداوم وضع ممنوعیت علیه دختران و زنان در دانشگاه‌ها، در ماه قوس ۱۴۰۱، برگزاری جشن فارغ‌التحصیلی را همراه با پسران در خارج از دانشگاه‌ها منع کردند. این گروه حضور استادان مرد و حتا اعضای مرد خانواده‌های دانش‌جویان دختر را به جشن فارغ‌التحصیلی دختران منع کردند.
براساس دستور این گروه، استادان مردی که در جشن فراغت دانش‌جویان دختر اشتراک می‌کردند از کارشان اخراج می‌شدند و به همین ترتیب، صدور گواهی فارغ‌التحصیلی دانش‌جویان دختر از آن زمان تا کنون در حالت تعلیق قرار دارد.
منع اشتراک در اکمال تخصص و «اگزیت»
در ادامه ممنوعیت‌های طالبان علیه زنان و دختران، این گروه در ۱۳ ثور ۱۴۰۲، اعلام کرد که فقط مردان اجازه شرکت در آزمون «اکمال تخصص» را دارند. فورمی که از طریق وزارت صحت عامه تحت کنترل این گروه به اشتراک گذاشته شده بود، نشان می‌داد که زنان فارغ‌التحصیل از رشته‌های طبی اجازه شرکت در آزمون «اگزیت» و تحصیل در بخش تخصصی را ندارند.
ممانعت از سفر دانش‌جویان
طالبان در ۱ سنبله ۱۴۰۲، مانع رفتن سفر حدود ۱۰۰ دانش‌جوی دختر به دبی شدند. قرار بود این دانش‌جویان برای آغاز تحصیلات خود به شهر دبی امارات متحده عربی سفر کنند که طالبان در میدان هوایی کابل مانع رفتن آن‌ها شدند.
خلف بن‌احمد حبتور، رییس شرکت حبتور، گفته بود که او زمینه تحصیلات عالی صد تن از دانش‌جویان دختر را در دانشگاه دبی فراهم کرده است. طالبان در آن روز مانع سفر ۷۰ تن در حالی شده بودند که آنان برای پرواز به دبی آماده شده بودند. این گروه حتا به ۱۲ دانش‌جویی که محرم نیز داشتند، اجازه پرواز نداد.
ممنوعیت آموزش دختران
پس از تسلط طالبان بر افغانستان، دروازه تمام مکاتب به‌روی دانش‌آموزان پسر و دختر بسته شد. وزارت معارف تحت کنترل این گروه در ۲۶ سنبله ۱۴۰۰، با نشر خبرنامه‌ای از دانش‌آموزان پسر و آموزگاران خواست که به مکاتب بازگردند، اما در مورد دختران بالاتر از صنف ششم چیزی نگفت.
در خبرنامه وزارت معارف تحت مدیریت طالبان آمده بود: «به اطلاع تمام مکاتب ابتدایی، لیسه و مدارس رسمی طبقه ذکور رسانیده می‌شود تا روند آموزشی خویش را سر از تاریخ ۲۷ سنبله [۱۴۰۰] آغاز کنند. بنابراین، تمام استادان و شاگران طبقه ذکور باید به مکاتب خویش حاضر شوند.»
این گروه همچنان در ۱۱ جوزای ۱۴۰۱، از دانش‌آموزان دختر صنف‌های چهارم تا ششم نیز خواست که صورت‌شان را حین رفت‌وآمد بپوشانند و نیز دخترانی که قدشان بلند باشد از رفتن به مکتب حتا از صنف ششم به پایین نیز خودداری کنند.
به‌دنبال ممنوعیت آموزشی طالبان علیه دختران، جنگ‌جویان این گروه در ولایت‌ها اجازه ندادند که دختران به مکاتب بازگردند. بسیاری از دختران که با شوق و علاقه به مکتب بازگشته بودند، با گریه دوباره به خانه‌های‌شان برگشتند.
این گروه با محدودیت‌ها و ممنوعیت‌های گسترده، بسیاری از دانش‌آموزان دختر و آموزگاران زن را نیز مجبور ساخته که حمایت‌شان را از طالبان اعلام کنند. رییس معارف طالبان در آن زمان در قندهار آموزگاران زن را تهدید و مجبور کرده بود که به‌گونه رسمی از این گروه اعلام حمایت کنند.
منع دختران از رفتن به مراکز زبان‌آموزی
طالبان در سنبله ۱۴۰۱، مراکز آموزشی زبان را نیز به‌روی دختران مسدود کردند. بعد از این، در ۲۹ حمل ۱۴۰۲، حبیب‌الله آغا، وزیر معارف طالبان، دستور منع فعالیت تمام سازمان‌های آموزشی در قندهار و هلمند را صادرکرد. در ماه جوزای همین سال، فعالیت تمام موسسات خصوصی در بخش آموزشی در افغانستان ممنوع شد.
بهانه‌جویی طالبان برای بستن و بازگشایی مکاتب
وزارت معارف تحت کنترل طالبان پس از واکنش‌های گسترده داخلی و خارجی مبنی بر مسدودیت مکاتب از سوی این گروه، بهانه‌ها و دلایل مختلف ارایه کرده‌اند. طالبان در آن زمان مسدود بودن مکتب‌های دخترانه را منوط به اصلاح لباس دختران و معلمان در کشور کرده بودند.
نورالله منیر، سرپرست پیشین وزارت معارف طالبان، ادعا کرده بود که مردم افغانستان نسبت به بیرون شدن دختران‌شان از خانه حساسیت دارند. او مدعی شده بود: «مردم با تعلیم دختران نه، بلکه با بیرون شدن دختران‌شان از خانه حساسیت دارند و فرهنگ افغانان در این قسمت سخت حساس است.»
از سوی دیگر، سیداحمد شهیدخیل، معین منابع بشری وزارت معارف طالبان، در آن زمان گفته بود که بسته ماندن مکتب‌های دخترانه برخاسته از مشکلاتی در نصاب آموزشی است. او مدعی شده بود که این گروه روی نصاب آموزشی کار می‌کند و پس از تغییرات در نصاب آموزشی، مکتب‌های دخترانه باز خواهد شد.
بعد از اعمال ممنوعیت آموزش، طالبان به تمام شهروندان دستور دادند که از عملکرد این گروه انتقاد نکنند.
این گروه زنان و دختران معترض را در خیابان‌های کابل و ولایات مورد شکنجه قرار داده است و بسیاری از آنان را بازداشت و بعد از اخذ اعتراف اجباری و تعهد رها کرده است. طالبان این دستور خود را از طریق بلندگوی مسجد در جریان نماز جمعه از جمله در ولایت بلخ ابلاغ کرده و هشدار داده بودند که کسی حق اعتراض ندارد.
این گروه جنایت‌های زیادی را علیه آموزگاران و دانش‌آموزان دختر انجام داده است. طالبان عامل ازدواج‌های اجباری زیر سن و کودک‌همسری نیز هستند و حتا جنگ‌جویان این گروه شب‌هنگام یک آموزگار را در ولایت کندز در حمام خانه‌اش سر بریدند و نیز باعث شدند که دختران زیادی به مدارس دینی و جهادی این گروه بروند و شست‌وشوی مغزی شوند.
واکنش‌های بین‌المللی به بسته شدن مکاتب از سوی طالبان
تنها ساعتی بعد از انتشار حکم طالبان در مورد ممنوع کردن تحصیل دختران، سازمان دیده‌بان حقوق بشر طی بیانیه‌ای آن را «شرم‌آور» و ناقض حق تحصیل دختران افغانستان خواند. «طالبان هر روز بیش از پیش ثابت می‌کنند که برای حقوق بنیادین افغان‌ها، به‌ویژه زنان، حرمتی قایل نیستند.»
همچنان ند پرایس، سخنگوی وزارت خارجه امریکا، در توییتر این تصمیم طالبان را محکوم کرده و گفته بود: «امریکا تصمیم غیرقابل دفاع طالبان در ممنوع کردن دانشگاه‌ها برای زنان و بسته نگهداشتن مکاتب به‌روی دختران در کنار وضع کردن محدودیت‌های دیگر برای زنان و دختران افغانستان را محکوم می‌کند؛ زنانی که به دنبال برخورداری از حقوق بنیادین خود هستند».
هوگو شورتر، کاردار سفارت بریتانیا برای افغانستان، نیز گفته که کشورش قویاً این تصمیم طالبان را محکوم می‌کند و باور دارد که چنین اقداماتی چشم‌انداز اقتصادی و ثبات افغانستان را با مخاطره جدی روبه‌رو می‌کند.
همزمان ریچارد بنت، گزارش‌گر ویژه سازمان ملل در امور افغانستان، هم در توییتی ضمن محکوم کردن این حکم از طالبان خواسته بود که فوراً از تصمیم خود عقب‌نشینی کنند.
همچنان شماری از رهبران زن در مجمع عمومی سازمان ملل متحد با ابراز نگرانی از وضعیت زنان در افغانستان از جامعه جهانی خواسته بودند که به طالبان اجازه ندهد حقوق زنان و دختران را در این کشور نقض کنند.
افزون بر این، وزیران خارجه زن در ۱۶ کشور، از طالبان خواسته بودند که تصمیم خود درباره بستن مکاتب دخترانه را لغو کنند. بستن مکاتب دخترانه همچنان سبب شد که ایالات متحده مذاکرات رسمی خود با طالبان را در آن زمان قطع کند.
سازمان حفاظت از کودکان (Save the Children) با نشر گزارشی درباره وضعیت کودکان زیر حاکمیت طالبان گفته بود که دختران بیشتر منزوی، گرسنه و غمگین شده‌اند.
گفتنی است که آموزش یکی از حقوق بنیادین بشر است که در ماده ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر، مواد ۲۸ و ۲۹ کنوانسیون حقوق کودک، ماده ۱۳ میثاق بین‌المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و ماده ۱۰ کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان و دیگر اسناد عام بین‌المللی مورد تاکید قرار گرفته است.
طالبان در سه سال گذشته به‌رغم فشارهای گسترده داخلی و بین‌المللی حاضر به پاسخ‌گویی صریح و بازگشایی دروازه‌های مکاتب و دانشگاه‌ها به‌روی دختران و زنان نشده‌اند.
چندی قبل بخش حقوق بشر دفتر هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) یک گزارش ۳۰ صفحه‌ای را تحت نام «نظارت اخلاقی توسط مقامات برحال و اثرات آن بر حقوق بشر» منتشر کرد. براساس گزارش، امر به معروف و نهی از منکر طالبان حریم خصوصی زنان و مردان را نقض کرده و یک‌هزار و ۳۳ بار به مجازات خودسرانه دست زده است. یوناما گفته که ۲۰۵ مورد سوءرفتار با زنان و ۸۲۸ مورد بدرفتاری با مردان را ثبت کرده است.
