شماری از شهروندان کشور و جنبش‌های اعتراضی زنان در افغانستان، در حالی که اجازه برگزاری برنامه‌های رسمی فرهنگی و هنری از تجلیل یلدا را ندارند در خانه‌های شخصی خود کنار هم جمع می‌شوند و از این آیین باستانی که ستایش‌گر پیروزی نور بر ظلمت و نویدبخش پایان تیره‌گی است، تجلیل می‌کنند. همزمان جنبش‌های اعتراضی زنان در خارج از کشور و سایر شهروندان افغانستان مقیم در خارج با برگزاری برنامه‌های مناسبتی از یلدا به‌عنوان یک جشن شکوه‌مند که نماد ایستاده‌گی در برابر سیاهی است، گرامی داشت کرده‌اند. این در حالی است که قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان تجلیل از شب یلد و سایر جشن‌های فرهنگی و باستانی را خلاف ارزش‌های اسلامی خوانده و گرامی‌داشت از آن‌ها را ممنوع اعلام کرده است. این شهروندان کشور می‌گویند که تجلیل از این آیین باستانی، ستایش‌گر پیروزی نور بر ظلمت و نویدبخش پایان تاریکی است.
براساس روایت‌ها، ابوریحان بیرونی واژه «یلدا» را برگرفته از زبان سریانی و به معنای زایش و تولد دانسته است. بر پایه همین روایت، بیرونی از این مناسبت با عنوان «میلاد اکبر» نیز یاد کرده و مقصود از آن را «میلاد خورشید» دانسته است.
عبدالحی خراسانی، نویسنده و فعال فرهنگی، درباره تجلیل از یلدا نوشته است: «در آثارالباقیه (ص ۲۵۵)، روز نخست دی‌ماه با عنوان «خور» نام برده شده و در قانون مسعودی (نسخه موزه بریتانیا) این روز با نام «خُرّه‌روز» ثبت گردیده است؛ هرچند در برخی منابع دیگر از آن با عنوان «خرّم‌روز» نیز یاد شده است.»
آقای خراسانی همچنین افزوده است: «جشن شب یلدا نه مناسبت دینی است که بتوان آن را در ترازوی حلال و حرام سنجید و نه بدعتی است که نیاز به نفی و انکار داشته باشد. یلدا نماد نبرد دیرینه نور و تاریکی است.» به گفته او، دشمنی با یلدا و نوروز تنها از سوی تندروان دینی صورت نمی‌گیرد؛ بلکه گاه منکران هویت تمدنی و ناآگاهان تاریخ اساطیری این سرزمین نیز با طرح اتهام «تهاجم فرهنگی» به مقابله با این مناسبت‌ها برمی‌خیزند.
این نویسنده همچنان نوشته است: «برخی به‌اشتباه می‌پندارند که «یلدا» واژه‌ای صرفاً متعلق به ایران امروز است و در افغانستان باید فقط از «چله» یا «چهله» سخن گفت. این دیدگاه، نادیده گرفتن میراث مشترک بلخ، هرات، سمرقند و بخاراست و در حقیقت، نوعی گسست مصنوعی در پیکره تمدن خراسان بزرگ محسوب می‌شود.»
اوستا (مستعار)، یکی از دختران در هرات می‌گوید که آنان همه‌ساله از این فرهنگ و آیین باستانی تجلیل می‌کنند. به گفته او، خانواده‌ها با وجود مشکلات اقتصادی و محدودیت‌های موجود، تلاش می‌کنند این شب را زنده نگه‌دارند؛ دور هم جمع شوند و با قصه‌های قدیمی و امکانات ساده، فضایی گرم و صمیمی برای خود بسازند.
این دختر می‌گوید: «در شرایط کنونی افغانستان، همین مناسبت‌های فرهنگی بهانه خوبی برای شاد بودن مردم ماست؛ فرصتی تا حتا برای چند ساعت از نگرانی‌های روزمره فاصله بگیرند، امید و همدلی را میان خود تقویت کنند و به خود یادآوری کنند که با وجود همه سختی‌ها، زنده‌گی و شادی هنوز جریان دارد.»
نرگس نهان، وزیر معادن حکومت پیشین، نوشته است: «شب یلدا تولد نور در دل تاریکی‌هاست. با این‌که رنج، درد و غم ما همچون این شب طولانی شده است، اما یقین دارم که صبحی گرم و روشن در پیش است. ما برای جامعه‌ای می‌رزمیم که عاری از ظلم، تعصب و تبعیض باشد؛ افغانستانی که خانه همه باشد و نظامی که مردم در آن حق تصمیم‌گیری برای خود و سرزمین‌شان را داشته باشند. هرچند تاریکی و طول شب یلدا طاقت‌فرساست، اما امید، ایستاده‌گی و همدلی در روزگار سخت، نور و روشنی به ارمغان می‌آورد.»
هلن فرمان، یکی از کنشگران زن، به مناسبت شب یلدا در صفحه فیسبوک خود نوشته است: «یلدا مناسبت زیبایی است؛ آمیخته با شاعرانه‌گی، رنگ و همدلی. بر ماست که آیینی به این ظرافت و عمق را زنده نگه‌داریم؛ خواه با گشودن دیوان حافظ یا دانه‌کردن انار، خواه با دمی با دمی آرام و قرار گرفتن و به گرمای مطبوع و ملایم فنجان چای دل دادن، خواه در آغوش یا در خیال یاری سر ساییدن و شاید بسان من؛ با ظرافت و وسواس و حوصله، میزی از یلدا چیدن، بشقاب و کاسه‌ها را از رنگ یلدا پر کردن، ساز را کنار دیوان و سنبل و خرمالوها نشاندن.»
گرامی‌داشت یلدا از سوی جنبش‌های اعتراضی زنان
شماری از اعضای شبکه مشارکت سیاسی زنان افغانستان در ایران می‌گویند شب یلدا، به‌عنوان کهن‌ترین نماد ایستاده‌گی نور در برابر تاریکی، ریشه در فرهنگ و حوزه تمدنی این جغرافیا دارد. به گفته آنان، زنده‌داری این شب پیام‌آور امید، همبسته‌گی و آغاز روشنایی است.
این زنان می‌گویند: « ما یلدا را جشن می‌گیریم تا نشان دهیم نور ماندنی است، سکوت ما پایان نمی‌یابد و مقاومت ادامه دارد. این شب یادآور آن است که حتا در تاریک‌ترین زمان‌ها، امید و زنده‌گی می‌توانند بر ظلم غلبه کنند.»
برخی از زنان در اروپا با بزرگداشت شب یلدا می‌گویند: «نه با زور شمشیر و نه با قدرت تحمیلی، نه با اجبار و سیاست‌های نامشروع، هویت و تاریخ ما از میان‌برداشتنی نیست.» این زنان می‌افزایند: «ما به ارزش‌ها و مسوولیت‌هایی که نیاکان ما برای ما به میراث گذاشته‌اند پایبندیم و در محور تعهد، بر انتقال این میراث به نسل‌های آینده استوار می‌مانیم.»
برخی از اعضای جنبش «زنان به‌سوی آزادی» در کابل به مناسبت شب یلدا گفته‌اند که در این شب، به جامعه جهانی یادآوری می‌کنند: «سکوت در برابر این وضعیت، بی‌طرفی نیست؛ سکوت، استمرار ظلم را ممکن می‌سازد.» این زنان از سازمان ملل متحد، نهادهای حقوق بشری بین‌المللی و کشورهای جهان خواسته‌اند محرومیت سیستماتیک زنان افغانستان را به‌عنوان نقض جدی حقوق بشر به‌رسمیت بشناسند.
شاخه جنبش زنان مقتدر افغانستان در تهران با تجلیل از شب یلدا می‌گویند: «شب یلدا میراث مشترک فرهنگی ما و یادآور صبر، همبسته‌گی و مقاومت مردمانی است که در طول تاریخ، سختی‌ها را با امید به سپیده‌دم پشت سر گذاشته‌اند. برای زنان افغانستان، یلدا معنایی ژرف‌تر دارد؛ نمادی از ایستاده‌گی در برابر تبعیض، خاموشی و بی‌عدالتی و باور راسخ به فردایی روشن‌تر.»
اعضای این جنبش تأکید کردند: «با بزرگداشت این شب، بار دیگر بر تعهد خود نسبت به آگاهی، عدالت‌خواهی، همبسته‌گی و توانمندسازی زنان پای می‌فشاریم و باور داریم که طولانی‌ترین شب‌ها نیز سرانجام به روشن‌ترین روزها می‌انجامند.»
جنبش فانوس آزادی زنان افغانستان در اسلام‌آباد پاکستان نیز گفته که این شب یادآور آن است که هرچند ظلمت امتداد یابد، اما هرگز پایدار و شکست‌ناپذیر نخواهد بود. به گفته این جنبش، اعضای آن نه‌تنها یلدا را به‌عنوان آیینی کهن گرامی می‌دارند، بلکه آن را نماد مقاومت، صبر و امید نیز می‌دانند. آنان تأکید کرده‌اند که برای زنان افغانستان، یلدا تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه روایت قرن‌ها ایستاده‌گی زنانی است که در دل تاریکی، چراغ آگاهی، کرامت و حق‌طلبی را خاموش نکرده‌اند.
این در حالی است که در بند ۲۱ ماده ۲۲ قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان آمده است که تجلیل از نوروز، شب یلدا و سایر جشن‌های فرهنگی خلاف ارزش‌های اسلامی خوانده شده و گرامی‌داشت آن‌ها ممنوع اعلام شده است.
