پس از بستهشدن دروازههای مکاتب متوسطه و دانشگاهها بهروی دختران و زنان افغانستان، آموزش آنلاین برای شماری از آنان به راهی برای ادامه تحصیل تبدیل شده است؛ اما این فرصت نیز در مناطق دوردست با موانع جدی روبهرو است. نبود انترنت پایدار، هزینه بلند بستههای انترنتی، کمبود امکانات فنی و مشکلات اقتصادی، دسترسی دختران به آموزش آنلاین را دشوار ساخته است. افزون بر این، مخالفتهای خانوادهگی و محدودیتهای اجتماعی نیز بر دشواریهای آنان افزوده و ادامه تحصیل را برای شماری از دختران با چالشهای بیشتری روبهرو کرده است.
برای دخترانی که در مناطق دوردست زندهگی میکنند، دسترسی به یک صنف آنلاین گاهی به اندازه رفتن به مکتب دشوار است. شماری از آنان برای وصلشدن به انترنت ناچارند از خانه بیرون شوند و ساعتها در هوای سرد و برفی بر فراز تپهها بنشینند تا بتوانند در صنفهای آنلاین اشتراک کنند. برخی دیگر نیز برای شرکت در امتحانهای آنلاین به قریههای همجوار میروند؛ زیرا در محل زندهگیشان دسترسی به انترنت امکانپذیر نیست یا با اختلال روبهرو است.
پرستو افغان، باشنده قریه شیلان کورگه در ولسوالی اشترلی ولایت دایکندی، یکی از دخترانی است که برای شرکت در صنفهای آنلاین ناچار است فاصله خانه تا یک تپه را طی کند. پرستو میگوید: «شاید باورتان نشود، اما در جایی که ما زندهگی میکنیم، با موبایلهای کوچک و ساده نوکیا هم بهسختی میتوان تماس برقرار کرد؛ چه برسد به موبایلهای هوشمند که برای وصلشدن به انترنت به آنها نیاز داریم. من برای اینکه بتوانم به درسهایم حاضر شوم، ده تا پانزده دقیقه راه میروم تا به ساحهای بیرون از خانه، روی یک تپه، برسم که در آنجا انترنت کار میکند. بسته به وقت صنف، گاهی یک تا یکونیم ساعت در هوای سرد روی همان تپه مینشینم تا بتوانم به درسهایم گوش بدهم و از درسهایم عقب نمانم.»
دشواری دسترسی به انترنت برای پرستو تنها به پیمودن راه و نشستن روی تپه محدود نمیشود. زمستانهای سرد و برفی دایکندی، حضور حیوانات در مسیر و نگرانی از امنیت هنگام بیرونرفتن از خانه، از مشکلات دیگریاند که او هنگام شرکت در صنفهای آنلاین با آنها روبهرو است.
او میگوید: «در جایی که ما زندهگی میکنیم، زمستانها بسیار سرد و برفی است. برف گاهی به یک متر و حتا بیشتر از یک متر میرسد. در چنین شرایطی همیشه نگران هستم که برای وصلشدن به انترنت از خانه بیرون بروم و در برف گیر بمانم یا موبایلم خاموش شود. در تابستان نیز گشتوگذار حیوانات در کوچهها و حضور معتادان از مواردی است که هنگام بیرونرفتن برای درسخواندن مرا به وحشت میاندازد.»
پرستو میافزاید که ضعف انترنت بارها باعث شده است در جریان ارایه سمینار یا اشتراک در صنف، ارتباطش با استادان و همصنفیهایش قطع شود. به گفته او، گاهی صدای استاد را نمیشنود، نمیتواند محتوای درسی را که از طریق اسکرینشیر ارایه میشود ببیند و در برخی موارد نیز به دلیل ضعیفبودن شبکه از صنف بیرون میشود.
او میگوید: «بارها اتفاق افتاده است که در جریان ارایه سمینار، موبایلم ناگهان خاموش شده یا انترنت قطع شده است. گاهی صدای استاد را ندارم، گاهی نمیتوانم اسکرینشیر مضامین را ببینم و بارها بهدلیل ضعیفبودن انترنت از صنف بیرون شدهام. در روزهای امتحان نیز مجبور هستم به قریه دیگری بروم که حدود نیم ساعت با محل زندهگی ما فاصله دارد تا بتوانم امتحان بدهم. با اینکه انترنت آن قریه هم چندان خوب کار نمیکند، باز هم چارهای ندارم. بارها در جریان امتحان انترنت ضعیف شده و پاسخهایی که نوشته بودم، پاک شدهاند و مجبور شدهام با تمام استرس و محدودیت زمان دوباره آنها را بنویسم.»
با وجود تمام این دشواریها، پرستو هنوز از ادامه تحصیل دست نکشیده است. او میگوید نمیخواهد به دلیل شرایط دشوار زندهگی از درسهایش عقب بماند و تلاش میکند با هر امکاناتی که در اختیار دارد، تحصیلاتش را ادامه دهد. او میافزاید: «با تمام این مشکلات نمیخواهم تسلیم شرایط شوم. هرچند وضعیت برایم سخت و دشوار است، باز هم درس میخوانم و تسلیم نمیشوم. ما مجبور هستیم تلاش کنیم تا از تحصیلات خود عقب نمانیم.»
در کنار ضعف شبکه مخابراتی، هزینه بلند انترنت نیز یکی از مشکلات جدی دخترانی است که میخواهند از طریق آموزش آنلاین به تحصیل ادامه دهند. برای خانوادههایی که با مشکلات اقتصادی روبهرو هستند، پرداخت هزینه بستههای انترنتی در کنار تامین نیازهای روزمره زندهگی دشوار است. در چنین شرایطی، آموزش آنلاین که قرار بود فرصتی برای ادامه تحصیل دختران باشد، برای شماری از آنان به امکانی دستنیافتنی تبدیل شده است.
مبینه یعقوبی، باشنده ولسوالی چاهآب ولایت تخار، پیش از تسلط طالبان دانشآموز صنف دهم مکتب بود. او پس از بستهشدن مکاتب، برای مدت کوتاهی با استفاده از تلفن همراه مادرش به آموزش آنلاین روی آورد؛ اما مشکلات اقتصادی خانواده و هزینه بلند انترنت باعث شد که نتواند به تحصیلش ادامه دهد.
مبینه میگوید تنها چند هفته توانست از طریق انترنت به آموزش ادامه دهد؛ اما پس از آن، به دلیل مشکلات اقتصادی خانواده و ناتوانی در پرداخت هزینه انترنت و تهیه امکانات لازم، ناچار شد درسخواندن را متوقف کند. او میگوید محرومیت از تحصیل تاثیر عمیقی بر وضعیت روحیاش گذاشت و روزهای دشواری را سپری کرده است. او با یادآوری آن روزها میگوید: «وقتی مجبور شدم دیگر درس نخوانم، واقعاً برایم سخت بود. نمیدانستم چه کار کنم و چگونه با این وضعیت کنار بیایم. من در خانوادهای زندهگی میکنم که مشکلات اقتصادی زیادی داریم و همین موضوع تاثیر بدی بر ادامه تحصیلم گذاشت.»
مبینه میافزاید که در آن روزها بارها خود را با دخترانی مقایسه میکرد که در کشورهای دیگر به آموزش دسترسی داشتند. این مقایسهها او را به فکر فرو میبرد و بیش از پیش از محرومیتی که با آن روبهرو بود، رنج میبرد. او میگوید: «بارها با خودم فکر میکردم چرا دختران در کشورهای دیگر میتوانند بدون دغدغه به مکتب و دانشگاه بروند و برای آیندهشان تلاش کنند، اما ما از چنین فرصتی محروم هستیم؟ من هم آرزو داشتم درس بخوانم، به دانشگاه بروم و آیندهای را که برای خودم تصور کرده بودم، بسازم؛ اما حالا حتا فرصت ادامه مکتب را هم ندارم.»
مبینه میگوید بارها آرزو کرده است که امکانات لازم برای ادامه آموزش آنلاین را میداشت تا بتواند دستکم از این طریق درسهایش را دنبال کند و دوره مکتب را به پایان برساند. با این حال، فقر اقتصادی و دسترسینداشتن به انترنت مناسب این فرصت را نیز از او گرفت. او میگوید: «وقتی میشنیدم بعضی از دختران بهصورت آنلاین درس میخوانند، با خودم میگفتم اگر من هم هزینه انترنت و امکانات لازم را میداشتم، میتوانستم درسهایم را ادامه بدهم و دوره مکتبم را تمام کنم.»
با گذشت زمان، تلاشهای مبینه برای یافتن راهی بهمنظور ازسرگیری آموزش هنوز به نتیجه نرسیده است. با این حال، او میگوید محرومیت از تحصیل نتوانسته امیدش را بهطور کامل از بین ببرد و همچنان چشمانتظار فرصتی است تا دوباره به آموزش بازگردد. او میافزاید: «من برای ادامه تحصیلم بسیار تلاش کردم؛ اما متاسفانه موفق نشدم. تحمل آن روزها برایم بسیار دشوار بود و روزهای سختی را پشت سر گذاشتم. با این همه، هنوز هم امید دارم روزی راهی پیدا شود تا بتوانم دوباره به تحصیلم ادامه بدهم و به آرزوهایم برسم.»
مشکلات اقتصادی و ضعف انترنت تنها موانع آموزش آنلاین نیستند. برای شماری از دختران، مخالفت خانوادهها با داشتن تلفن هوشمند و ادامه تحصیل از طریق انترنت نیز به مانعی جدی تبدیل شده است. برخی خانوادهها آموزش آنلاین دختران را ضروری نمیدانند و حتا در مواردی با در اختیار قراردادن تلفن همراه یا سیمکارت شخصی به آنان مخالفت میکنند.
زهرا، دانشجوی سمستر ششم یکی از دانشگاههای آنلاین، از جمله دخترانی است که برای ادامه تحصیل با مخالفتهای جدی خانوادهاش روبهرو شده است. او پیش از تسلط طالبان، تحصیل در رشته حقوق را آغاز کرده بود؛ اما پس از بستهشدن دانشگاهها و خانهنشینشدن زنان، از نظر روحی و جسمی با مشکلات زیادی روبهرو شد. زهرا میگوید محرومیت از تحصیل و خانهنشینی فشار روانی شدیدی بر او وارد کرده بود؛ بهگونهای که وضعیت جسمیاش نیز تحت تاثیر قرار گرفت. او میگوید: «خانهنشینی و محرومشدن از تحصیل تاثیر بسیار بدی بر وضعیت روحی و جسمی من گذاشت. روزهای بسیار سختی را پشت سر گذاشتم. آنقدر از نظر روانی تحت فشار بودم که گاهی پاهایم از ناحیه زانو به پایین از کار میافتاد و نمیتوانستم درست راه بروم. در مدت ۹۰ روز کاهش وزن شدید و نگرانکنندهای داشتم. وضعیت روحیام بهاندازهای خراب شده بود که حتا داروی اعصاب مصرف میکردم. فشارهای آن دوران حتا بر سلامت جسمیام نیز تاثیر گذاشت.»
با وجود این وضعیت، خانواده زهرا حاضر نبودند به او اجازه ادامه تحصیل بدهند. به گفته او، اعضای خانوادهاش باور داشتند که دختران مجرد نباید تلفن همراه داشته باشند و آموزش آنلاین نیز برای آنان فایدهای ندارد. زهرا برای متقاعدکردن خانوادهاش حتا مجبور شده است توضیح دهد که دانشگاه آنلاین محل تحصیلش مخصوص دختران است و تمام استادان و دانشجویان آن زن هستند. او میگوید: «با وجود تمام این مشکلات، خانوادهام حاضر نبودند به من اجازه ادامه تحصیل بدهند. آنها همچنان بر باورهای خود پافشاری میکردند و معتقد بودند که دختر نباید موبایل داشته باشد و درسخواندن آنلاین برای دختران فایدهای ندارد و تنها اتلاف وقت است.»
زهرا پس از رفتن دو برادرش به ایران و آلمان، از فرصتی که خانواده برای خرید یک تلفن همراه بهمنظور برقراری ارتباط با آنان فراهم کرده بود، استفاده کرد و با دشواری توانست آموزش آنلاین خود را آغاز کند. با این حال، او حتا پس از خرید تلفن نیز اجازه نداشت سیمکارت شخصی داشته باشد.
ادامه تحصیل برای زهرا هنوز هم با مشکلات اقتصادی همراه است. او میگوید خانوادهاش در جریان شش سمستر تحصیل آنلاین، حتا یک روپیه نیز برای خرید بسته انترنتی به او کمک نکردهاند. به همین دلیل، برای تامین هزینه انترنت و دیگر مصارف، به خیاطی و مهرهدوزی روی آورده است. زهرا میگوید: «تمام هزینههای انترنت را خودم تامین میکنم. خیاطی و مهرهدوزی میکنم؛ کاری که در برابر آن، اگر صاحبکار پرداخت کند، هفتهای حدود ۱۵۰ افغانی دریافت میکنم. البته او هم گاهی دستمزدم را میدهد و گاهی نمیدهد. علاوه بر آن، خیاطی میکنم تا بتوانم هزینه انترنت و دیگر مصارفم را تامین کنم. حتا اگر در یک ماه نتوانم هزینه انترنت خود را فراهم کنم، کسی را ندارم که از او یک روپیه قرض بگیرم تا بتوانم بسته انترنتیام را فعال کنم.»
با این همه، زهرا میگوید نمیخواهد به دلیل مشکلات اقتصادی و مخالفتهای خانوادهگی از تحصیل دست بکشد. او تلاش میکند با درآمد اندکی که از خیاطی و مهرهدوزی به دست میآورد، هزینه آموزش خود را تامین کند و به تحصیلاتش ادامه دهد.
در کنار این مشکلات، نامعلومبودن آینده تحصیلی و اعتبار مدارک دانشگاههای آنلاین نیز نگرانی دیگری است که شماری از دختران دانشجو با آن روبهرو هستند. آنان نمیدانند پس از پایان دورههای آموزشی، آیا مدارکشان به رسمیت شناخته خواهد شد و آیا خواهند توانست از دانشی که به دست آوردهاند برای یافتن کار استفاده کنند یا خیر.
دریا، دانشجوی یکی از دانشگاههای آنلاین، پیش از بستهشدن دانشگاهها در سمستر چهارم دانشکده کامپیوتر ساینس درس میخواند. او اکنون از طریق آموزش آنلاین تلاش میکند تحصیلاتش را ادامه دهد؛ اما میگوید نامعلومبودن آینده و نگرانی درباره نتیجه این تلاشها، انگیزه او و بسیاری از دختران دیگر را کاهش داده است. دریا میگوید: «بستهشدن مکاتب و دانشگاهها واقعاً برای ما سخت بود. ما هم مثل هر انسان دیگری آرزوهایی داریم؛ میخواهیم درس بخوانیم، پیشرفت کنیم و برای آینده خودمان تصمیم بگیریم؛ اما وقتی سالها در چنین شرایط تیرهوتاری میگذرد و نمیدانیم چه زمانی دوباره به فضای علمی برمیگردیم، این آینده نامعلوم و بلاتکلیف واقعاً خستهکننده میشود.»
او میافزاید که با وجود تمام مشکلات، همچنان به آموزش آنلاین ادامه میدهد؛ اما این شیوه آموزش نمیتواند جایگزین کامل تحصیل حضوری شود. به گفته دریا، شرایط دشوار اقتصادی و محدودبودن فرصتهای کاری برای زنان نیز باعث شده است که ادامه تحصیل از طریق انترنت با نگرانیهای بیشتری همراه باشد.
او میگوید: «گاهی از خودم میپرسم آیا این تلاشها روزی به نتیجه خواهد رسید یا نه؟ آیا روزی فرصت خواهیم داشت از دانشی که از طریق آموزش آنلاین به دست آوردهایم، استفاده کنیم یا نه؟ این موضوع واقعاً برایم نگرانکننده است. گاهی با خودم فکر میکنم شاید ادامهدادن درسهای آنلاین فایدهای نداشته باشد؛ چون با وجود تمام سختیها و تلاشهایی که میکنم، نامعلومبودن آینده تحصیلیام مرا خسته و دلسرد میسازد. اما دوباره با خودم میگویم اگر همین درس را هم کنار بگذارم، پس چه چیزی برای آیندهام باقی میماند؟ به همین دلیل، با وجود تمام دشواریها و دلسردیها، مجبور هستیم ادامه بدهیم؛ چون دیگر راهی برای ما باقی نمانده است.»
نگرانی دریا تنها به دشواریهای آموزش آنلاین محدود نمیشود. او نمیداند مدرکی که در پایان این دوره دریافت میکند تا چه اندازه اعتبار خواهد داشت و آیا میتواند با آن وارد بازار کار شود یا خیر. او میگوید: «آیا این درسها واقعاً فایدهای خواهند داشت؟ آیا اسناد و مدارک دانشگاههای آنلاین به اندازه اسناد تحصیل حضوری معتبر هستند؟ اصلاً آیا در پایان این دوره مدرکی به ما داده خواهد شد؟ آیا میتوانم با این مدرک روزی صاحب وظیفه شوم؟ خلاصه، وقتی همهچیز نامعلوم و بلاتکلیف باشد، انرژی و انگیزه انسان گرفته میشود. آدم در یک مسیر تلاش میکند؛ اما نمیتواند با تمام توان پیش برود، زیرا نمیداند سرانجام این تلاشها چه خواهد شد.»
دریا میگوید محرومیت از آموزش تنها به معنای ازدستدادن فرصتهای تحصیلی نیست؛ بلکه زمان و بخش مهمی از زندهگی دختران را نیز از آنان میگیرد. او تاکید میکند که جامعه جهانی و نهادهای بینالمللی باید بهجای صدور اعلامیههای پیدرپی، برای پایاندادن به محرومیت دختران از آموزش اقدام عملی کنند.
او میگوید: «چیزی که در این میان واقعاً جبرانناپذیر است، زمان است. شاید پس از سالها روزی طالبان بروند و مکاتب و دانشگاهها دوباره باز شوند؛ اما دختری که امروز چهاردهساله است، دیگر هیچوقت چهاردهساله نخواهد شد. کودکی و جوانیای که از ما گرفته میشود، دیگر قابل جبران نیست. دردناکتر از همه این است که احساس میکنم زمان میگذرد؛ اما ما در زندهگی خود متوقف ماندهایم. چرا ما باید قربانی سیاستها باشیم؟ گناه ما چیست که از داشتن یک زندهگی معمولی، حق آموزش، حق انتخاب و حق تصمیمگیری برای آینده خود محروم شدهایم؟ ما فقط میخواهیم درس بخوانیم، پیشرفت کنیم، برای آینده خود تصمیم بگیریم و مثل دیگر انسانها زندهگی کنیم. آیا این خواسته زیادی است؟»
در کنار آموزش آنلاین، برنامههای آموزشی رادیویی نیز بهعنوان یکی از راههای جایگزین برای ادامه یادگیری دختران در مناطق روستایی مطرح شدهاند. شبکه تحلیلگران افغانستان در گزارشی به قلم شریف اکرم که در ۲۲ مارچ ۲۰۲۶ منتشر شده است، به نقش آموزش رادیویی در فراهمکردن فرصت یادگیری برای دختران روستایی پرداخته است. این گزارش نشان میدهد که برنامههای آموزشی رادیویی به دلیل هزینه پایین و دسترسی آسانتر، بهویژه در مناطق دوردست و محافظهکار، برای شماری از دختران به یکی از معدود راههای ادامه یادگیری تبدیل شدهاند. با این حال، این شیوه نیز از نظر کیفیت آموزش، دسترسی و اعتبار تحصیلی با محدودیتهایی روبهرو است و نمیتواند جایگزین کامل آموزش رسمی شود.
در چنین شرایطی، فراهمکردن انترنت پایدار و ارزان، حمایت مالی از دانشآموزان و دانشجویان، دسترسی به وسایل آموزشی و بهرسمیتشناختن مدارک معتبر دانشگاههای آنلاین میتواند بخشی از مشکلات موجود را کاهش دهد. با این حال، هیچیک از این اقدامات جایگزین بازگشایی مکاتب و دانشگاهها و تامین حق آموزش حضوری برای دختران نمیشود.
خواسته این دختران تنها دسترسی به انترنت یا شرکت در صنفهای آنلاین نیست. آنان میخواهند مانند دیگر دختران به مکتب و دانشگاه بروند، آزادانه درس بخوانند، مهارت بیاموزند و درباره آینده خود تصمیم بگیرند؛ خواستهای که با گذشت هر سال و ادامه محرومیت از آموزش، تحقق آن برای شمار بیشتری از دختران دشوارتر میشود.







