بازگشت طالبان؛ از تجربه سقوط تا چالش‌های آزادی و مسیر آینده سیاسی افغانستان

چکیده

بازگشت طالبان به قدرت در ۱۵ آگست ۲۰۲۱، پس از خروج نیروهای خارجی و فروپاشی دولت جمهوری اسلامی افغانستان، یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی ـ اجتماعی دو دهه اخیر این کشور به‌شمار می‌رود. این واقعه، نه‌تنها آینده نظام سیاسی افغانستان را در ابهام فرو برد، بلکه موجب نگرانی‌های گسترده‌ای در سطح داخلی و بین‌المللی نسبت به وضعیت حقوق بشر، آزادی‌های مدنی، نقش زنان در جامعه، و وضعیت اقلیت‌ها شد. در این مقاله، تلاش شده با نگاه تحلیلی و انتقادی به تجربه سقوط نظام پیشین، سیاست‌ها و عملکرد طالبان پس از بازگشت به قدرت، و چالش‌های کنونی در عرصه‌های حقوقی، اجتماعی و سیاسی پرداخته شود. همچنین با تکیه بر منابع معتبر داخلی و بین‌المللی، دیدگاه‌هایی در مورد چشم‌انداز آینده افغانستان، راه‌های برون‌رفت از وضعیت بحرانی و لزوم ایجاد یک نظام فراگیر سیاسی با مشارکت همه اقوام و جریان‌های فکری مطرح گردیده است. این تحلیل نشان می‌دهد که تنها از راه گفت‌وگو، عدالت اجتماعی و احترام به حقوق بنیادی مردم می‌توان از تکرار تجارب تلخ گذشته جلوگیری کرد و به‌سوی ثبات پایدار حرکت نمود.

مقدمه

بازگشت طالبان به قدرت، پس از دو دهه حضور نظام جمهوری و حمایت گسترده جامعه جهانی، سرآغاز مرحله‌ای تازه و مبهم در تاریخ سیاسی معاصر افغانستان بود. این تحول ناگهانی، نه‌تنها باعث فروپاشی سریع نهادهای حکومتی، نظامی و اجتماعی شد، بلکه موجی از نگرانی، ناامیدی و بی‌اعتمادی را در میان اقشار مختلف جامعه به‌ویژه زنان، اقلیت‌ها و فعالان مدنی برانگیخت. تجربه تلخ دوره حاکمیت قبلی طالبان (۱۹۹۶–۲۰۰۱) و نوع نگرش این گروه به مقولات اساسی چون حقوق بشر، آزادی بیان، آموزش دختران و مشارکت سیاسی، افکار عمومی را نسبت به آینده کشور دچار تردیدهای جدی کرده است.

طالبان در بازگشت جدیدشان، مدعی تغییر در شیوه حکومت‌داری، تعامل با جهان و رویکردهای اجتماعی بودند، اما عملکرد چهار ساله این گروه در بسیاری از موارد حاکی از استمرار همان سیاست‌های سخت‌گیرانه گذشته است. بسته‌شدن مکاتب به‌روی دختران، محدودیت‌های رسانه‌ها، سرکوب اعتراضات مدنی و عدم تشکیل یک حکومت همه‌شمول چالش‌هایی است که طالبان را در برابر انتقادهای داخلی و بین‌المللی قرار داده است.

مقاله حاضر با هدف بررسی جامع تجربه سقوط حکومت پیشین، عملکرد طالبان در دوره جدید و پیامدهای آن بر ساختار سیاسی، اجتماعی و حقوقی افغانستان نگاشته شده است. در این مسیر تلاش می‌شود با استناد به منابع موثق، دیدگاه‌های کارشناسان و تحلیل‌گران داخلی و خارجی، رویکرد علمی، بی‌طرفانه و واقع‌گرایانه در قبال وضعیت کنونی اتخاذ گردد. همچنین به چالش‌های آینده، فرصت‌های بالقوه برای گفت‌وگوی ملی و لزوم بازتعریف نظم سیاسی در افغانستان پرداخته می‌شود تا شاید بتوان یک «نقشه‌راه» برای عبور از بحران و نیل به ثبات، مشارکت و عدالت فراهم ساخت.

۱. تجربه سقوط و عبرت‌های تاریخی

سقوط دوباره کابل نه‌تنها یک رویداد سیاسی، بلکه یک تجربه تلخ تاریخی برای ملت افغانستان بود که باید از آن عبرت گرفت. این واقعه، نمادی از شکست ساختارهای سیاسی، امنیتی و بین‌المللی در برابر یک گروه نظامی بود که در بیست سال گذشته در حاشیه سیاسی قرار داشت.

درسی که از این سقوط گرفته می‌شود، این است که اتکا بر کمک‌های خارجی بدون تقویت پایه‌های داخلی حکومت، یک ساختار را به‌شدت آسیب‌پذیر می‌سازد. حکومت پیشین افغانستان با وجود حمایت‌های نظامی و مالی بین‌المللی از لحاظ مشروعیت داخلی، انسجام سیاسی و پیوند با مردم دچار ضعف شدید بود. همچنین ناهماهنگی و رقابت‌های درونی بین نهادهای قدرت، فساد گسترده، نبود برنامه‌ریزی استراتژیک برای انتقال قدرت و وابسته‌گی مفرط به حضور نظامی امریکا از عوامل کلیدی سقوط به‌شمار می‌روند.

ازاین‌رو، تجربه سقوط نه‌تنها باید به‌عنوان یک شکست بررسی شود، بلکه می‌تواند به‌عنوان نقطه‌ آغازی برای بازاندیشی در ساختار سیاسی، مشارکت مردم و استقلال تصمیم‌گیری ملی مورد توجه قرار گیرد. تاریخ نشان داده که دوام یک نظام سیاسی تنها با قدرت نظامی تضمین نمی‌شود، بلکه با مشروعیت مردمی، شفافیت و رهبری آگاه و متعهد امکان‌پذیر است.

بازگشت طالبان به قدرت، چالش‌های عظیمی را برای افغانستان به همراه داشته است. تجربه سقوط دولت، نقض گسترده حقوق بشر و محدودیت‌های شدید بر آزادی‌ها، نشان‌دهنده نیاز فوری به بازنگری در رویکردهای داخلی و بین‌المللی است. تنها از طریق مشارکت فراگیر، احترام به حقوق بشر و حمایت جامعه جهانی می‌توان به‌سوی آینده‌ روشن‌تر برای افغانستان گام برداشت.

۲. وضعیت حقوق بشر و آزادی‌ها تحت حاکمیت طالبان

بازگشت طالبان به قدرت تغییرات چشم‌گیری در وضعیت حقوق بشر و آزادی‌های اساسی در افغانستان به همراه داشته است. با توجه به گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی و نهادهای حقوق بشری، وضعیت حقوق بشر به‌شکل قابل توجهی تضعیف و بسیاری از آزادی‌ها محدود یا به‌طور کامل حذف شده‌ است.

۱.۲. حقوق زنان و دختران 

یکی از مهم‌ترین و بحرانی‌ترین بخش‌های نقض حقوق بشر در دوره حاکمیت طالبان، محدودیت‌های شدید علیه زنان و دختران است. پس از بازگشت طالبان، دسترسی زنان به آموزش عالی و فعالیت‌های اجتماعی به‌شدت محدود شده است. مدارس متوسطه دخترانه در بسیاری مناطق بسته شده و زنان از اشتغال در بخش‌های مختلف منع شده‌اند (Human Rights Watch, ۲۰۲۴). طالبان با اعمال قوانین سخت‌گیرانه مربوط به پوشش و محدودیت رفت‌وآمد، فضای عمومی را برای زنان ناامن کرده‌اند. این وضعیت انتقادات گسترده‌ای از سوی سازمان‌های بین‌المللی و دولت‌ها به دنبال داشته است (Amnesty International, ۲۰۲۳).

۲.۲. آزادی بیان و رسانه‌ها

آزادی بیان و فعالیت رسانه‌ها نیز تحت فشارهای شدیدی قرار گرفته است. طالبان محدودیت‌های زیادی بر رسانه‌ها، خبرنگاران و فعالان مدنی اعمال کرده‌اند که باعث تعطیلی یا خودسانسوری گسترده شده است (UNAMA, ۲۰۲۴). خبرنگاران با تهدید، بازداشت و شکنجه روبرویند و بسیاری از رسانه‌های مستقل مجبور به توقف فعالیت شده‌اند. این وضعیت مانع از جریان آزاد اطلاعات و نقد حکومت شده و فضای باز سیاسی را به‌شدت محدود کرده است (Council on Foreign Relations, ۲۰۲۳).

۳.۲. اقلیت‌های قومی و مذهبی 

اقلیت‌های قومی و مذهبی نیز در دوران حاکمیت طالبان در معرض تبعیض و سرکوب قرار گرفته‌اند. گروه‌هایی مانند هزاره‌ها، شیعیان و سایر اقلیت‌های مذهبی با خشونت و بی‌عدالتی‌های ساختاری مواجه شده‌اند. گزارش‌ها حاکی از افزایش حملات هدفمند علیه این اقلیت‌ها و محرومیت آن‌ها از حقوق اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است (BBC Persian, ۲۰۲۴). این وضعیت بحران حقوق بشر را تشدید کرده و آینده صلح و ثبات اجتماعی افغانستان را تهدید می‌کند.

۴.۲. حقوق زنان و دختران؛ از حذف ساختاری تا مقاومت پنهان

از زمان بازگشت طالبان، زنان و دختران افغان با محدودیت‌های بی‌سابقه‌ای مواجه شده‌اند. براساس گزارش دیده‌بان حقوق بشر، افغانستان تنها کشوری است که در آن دختران از تحصیل در مقاطع متوسطه و عالی محرومند. همچنین، زنان از بسیاری از مشاغل دولتی و خصوصی کنار گذاشته شده‌اند و محدودیت‌هایی در زمینه‌های رفت‌وآمد و حضور در اماکن عمومی بر آنان اعمال شده است. [۱] با این حال، مقاومت‌هایی نیز در برابر این محدودیت‌ها شکل گرفته است. برای مثال، شبکه‌ای از مدارس زیرزمینی توسط فعالان حقوق زن ایجاد شده است که به‌صورت مخفیانه به آموزش دختران می‌پردازد. این اقدامات نشان‌دهنده تلاش‌های جامعه مدنی برای مقابله با سیاست‌های سرکوبگرانه طالبان است.

۲.۵ آزادی بیان و رسانه‌ها؛ خفقان سازمان‌یافته و خودسانسوری اجباری

آزادی رسانه‌ها در افغانستان به‌شدت محدود شده است. بر اساس گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز، طالبان با اعمال سانسور گسترده، بازداشت روزنامه‌نگاران، و تعطیلی رسانه‌ها، فضای رسانه‌ها را به‌شدت محدود کرده‌اند. در سال‌های اخیر، بیش از نیمی از رسانه‌های افغانستان تعطیل شده‌ و بسیاری از خبرنگاران به دلیل فشارهای امنیتی و اقتصادی، کشور را ترک کرده‌اند. [۲]

همچنین، زنان خبرنگار با محدودیت‌های بیشتری مواجهند. بر اساس گزارش فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران، تعداد زنان خبرنگار فعال در افغانستان به‌شدت کاهش یافته است و بسیاری از آنان از کار برکنار شده یا مجبور به ترک کشور شده‌اند. [۳]

۲. ۶اقلیت‌های قومی و مذهبی؛ تبعیض ساختاری و خشونت هدفمند

اقلیت‌های قومی و مذهبی به‌ویژه هزاره‌ها با تبعیض و خشونت‌های هدفمند مواجهند. براساس گزارش دیده‌بان حقوق بشر، حملات مسلحانه به مدارس و مساجد متعلق به اقلیت‌های شیعه به‌ویژه هزاره‌ها افزایش یافته است. [۱]. علاوه بر این، گزارش‌هایی از تبعیض در توزیع کمک‌های بشردوستانه منتشر شده است. براساس گزارشی از رویترز، طالبان با استفاده از زور، کمک‌های بین‌المللی را منحرف کرده و از رسیدن آن به جوامع اقلیت جلوگیری می‌کنند. [۴]

مسیر آینده سیاسی افغانستان تحت حاکمیت طالبان با چالش‌ها و ابهامات فراوانی روبه‌روست. از زمان بازگشت طالبان، ساختارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور دچار تغییرات اساسی شده‌ است که در ادامه به بررسی ابعاد مختلف این مسیر می‌پردازیم:

۳. ساختار سیاسی؛ تمرکز قدرت و حذف نهادهای دموکراتیک

طالبان با اعلام «امارت اسلامی افغانستان» تمامی نهادهای دموکراتیک از جمله کمیسیون مستقل انتخابات را منحل کردند. در حال حاضر، هیچ مکانیزم انتخاباتی برای مشارکت سیاسی وجود ندارد. رهبر طالبان، هبت‌الله آخندزاده، به‌عنوان «امیرالمؤمنین» اختیارات گسترده‌ای دارد و تصمیم‌گیری‌های کلان سیاسی و اجتماعی را بدون مشورت با نهادهای منتخب اتخاذ می‌کند. این تمرکز قدرت، فضای سیاسی را برای مشارکت گروه‌های مختلف جامعه محدود کرده است. [۱].

۳.۱. حذف احزاب سیاسی و سرکوب جامعه مدنی

در آگست ۲۰۲۳، طالبان فعالیت تمامی احزاب سیاسی را ممنوع اعلام کردند و استدلال کردند که «در شریعت اسلامی مفهومی به‌نام حزب سیاسی وجود ندارد.» این اقدام، فضای سیاسی کشور را به‌شدت محدود کرده و امکان شکل‌گیری اپوزیسیون یا نقد قدرت را از بین برده است. علاوه‌ براین، فعالیت‌های جامعه مدنی، از جمله سازمان‌های غیردولتی و رسانه‌ها، با محدودیت‌های شدید مواجه شده است. [۲]

۳.۲. انزوای بین‌المللی و عدم شناسایی رسمی

تا جون ۲۰۲۵، تنها روسیه حکومت طالبان را به‌طور رسمی به‌رسمیت شناخته است. بیش‌تر کشورهای جهان به‌ویژه کشورهای غربی به‌دلیل نقض حقوق بشر به‌ویژه حقوق زنان و اقلیت‌ها از شناسایی رسمی این حکومت خودداری کرده‌اند. این انزوای بین‌المللی، دسترسی افغانستان به کمک‌های مالی و توسعه‌ای را محدود کرده و بر وضعیت اقتصادی کشور تاثیر منفی گذاشته است. [۳].

۳.۳. بحران اقتصادی و وابسته‌گی به کمک‌های خارجی

اقتصاد افغانستان پس از بازگشت طالبان با رکود شدید مواجه شده است. براساس گزارش موسسه بروکینگز، تولید ناخالص داخلی کشور بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ بین ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش یافته است. بیش از ۲۳ میلیون نفر، معادل بیش از نیمی از جمعیت کشور، به کمک‌های بشردوستانه نیاز دارند. بااین‌حال، به‌دلیل کاهش کمک‌های بین‌المللی و تحریم‌ها، تامین این نیازها با چالش‌های جدی مواجه است. [۴].

۳.۴. چالش‌های داخلی و تهدیدهای امنیتی

درحالی‌که طالبان موفق شده‌اند امنیت نسبی را در برخی مناطق برقرار کنند، تهدیدهای امنیتی همچنان پابرجاست. گروه داعش خراسان (ISIS-K) به‌طور مداوم حملاتی را علیه غیرنظامیان به‌ویژه اقلیت‌های مذهبی انجام می‌دهد. علاوه براین، اختلافات داخلی در میان رهبران طالبان و نارضایتی‌های مردمی به‌ویژه در میان اقلیت‌ها و زنان می‌تواند به بی‌ثباتی‌های آینده منجر شود. [۵].

طالبان با اعمال نظامی سختگیرانه مبتنی بر تفسیر خاص خود از شریعت، تلاش می‌کنند تا ساختار سیاسی کشور را به‌گونه‌ای شکل دهند که تمام قدرت در دست‌شان باشد؛ اما این رویکرد با مقاومت داخلی گسترده، عدم پذیرش بین‌المللی و فشارهای اقتصادی مواجه است. فقدان مشروعیت بین‌المللی و تحریم‌های اقتصادی به‌علاوه وضعیت شکننده حقوق بشر آینده سیاسی افغانستان را بسیار نامطمین کرده است (International Crisis Group, ۲۰۲۳).

علاوه براین، طالبان با چالش‌های فنی و مدیریتی گسترده‌ای روبرویند که ضعف در اداره امور و فساد اداری را افزایش داده است. این مسایل می‌تواند باعث افزایش نارضایتی داخلی و کاهش کنترل طالبان در مناطق مختلف شود (World Bank, ۲۰۲۳).

نیروهای مقاومت، شامل گروه‌هایی مانند جبهه مقاومت ملی به رهبری احمد مسعود و دیگر گروه‌های محلی، نقش مهمی در روند سیاسی و امنیتی آینده افغانستان دارند. این نیروها نماد مخالفت مسلحانه با طالبان بوده و بر مناطق مشخصی در شمال و شرق کشور تسلط دارند. ادامه فعالیت این نیروها فشار امنیتی بر طالبان را افزایش داده و نشان‌دهنده نارضایتی بخشی از جامعه از حاکمیت طالبان است (BBC News, ۲۰۲۴).

این مقاومت‌ها می‌توانند عامل مهمی در تحولات آینده سیاسی باشند؛ چرا که هرگونه مذاکره یا توافق سیاسی باید جایگاه آن‌ها را در نظر بگیرد. همچنین حضور فعال نیروهای مقاومت مانع از تثبیت کامل قدرت طالبان در سطح کشور می‌شود و مسیر گفت‌وگوهای سیاسی و تقسیم قدرت را باز نگه می‌دارد (Carnegie Endowment, ۲۰۲۳).

نتیجه‌گیری

چهار سال پس از بازگشت طالبان، افغانستان در برزخی از امید و ناامیدی، امنیت و سرکوب، ثبات ظاهری و بی‌ثباتی سیاسی قرار گرفته است. بازگشت طالبان نه‌تنها تغییرات اساسی در ساختار حکومتی و اجتماعی افغانستان به‌وجود آورد، بلکه فصل تازه‌ای از تعامل یا تقابل با جامعه جهانی را رقم زد. ارزیابی وضعیت فعلی کشور و چشم‌انداز آینده، نیازمند نگاهی دقیق، چند‌لایه و واقع‌بینانه به مجموعه‌ای از عوامل سیاسی، اجتماعی، امنیتی و حقوق بشری است.

از منظر ساختار سیاسی، آنچه پس از فروپاشی دولت جمهوری‌محور و بازگشت طالبان شکل گرفت، نه یک نظام مشارکتی بلکه ساختاری شدیداً متمرکز و تک‌صدا بوده است. حذف نهادهای انتخاباتی، تعطیلی احزاب سیاسی و انحلال کمیسیون‌های مستقل، نشان‌دهنده عقب‌گرد کامل از تجربه‌های دموکراتیک بیست سال گذشته است. در این ساختار جدید، مشروعیت از طریق خواست مردم تامین نمی‌شود، بلکه مبتنی بر مشروعیت دینی تفسیری محدود و انحصاری است که طالبان از آن بهره می‌برند.

در حوزه حقوق بشر و آزادی‌ها به‌ویژه حقوق زنان و دختران، افغانستان شاهد یکی از گسترده‌ترین عقب‌گردهای حقوقی و اجتماعی در جهان شده است. محروم‌سازی دختران از آموزش، ممنوعیت کار زنان در ادارات و نهادهای داخلی و بین‌المللی، و محدودیت‌های شدید بر آزادی‌های مدنی و پوشش تصویر تاریکی از وضعیت نیمی از جمعیت کشور ترسیم می‌کند. افزون بر آن، اقلیت‌های قومی و مذهبی همچون هزاره‌ها، سیک‌ها و صوفی‌ها نیز در معرض تبعیض، حملات هدفمند و حذف از عرصه‌های سیاسی و فرهنگی قرار گرفته‌اند.

در بخش آزادی بیان و رسانه‌ها، سرکوب گسترده، بازداشت‌های خودسرانه خبرنگاران، بسته‌شدن نهادهای خبری و سانسور شدید، موجب شده تا فضای رسانه‌ها در افغانستان به‌شدت خفقان‌آور شود؛ رسانه‌هایی که روزگاری یکی از نمادهای پررنگ تحول در افغانستان پساطالبان بودند، اکنون یا تعطیل شده‌اند یا در حالت دفاعی و انفعالی کار می‌کنند.

از منظر اقتصادی و امنیتی، هرچند طالبان توانسته‌اند امنیت نسبی را در برخی مناطق برقرار کنند، اما این امنیت بیشتر از جنس «سکوت اجباری» است تا ثبات پایدار. اقتصاد افغانستان با رکود، بیکاری و فقر گسترده روبه‌روست. محدودیت‌ دسترسی به منابع مالی خارجی، تحریم‌ها، و نداشتن برنامه‌ اقتصادی مشخص باعث شده میلیون‌ها نفر زیر خط فقر زنده‌گی کنند. کمک‌های بین‌المللی نیز با چالش مشروعیت و شفافیت مواجه‌ است. در سطح بین‌المللی، انزوای طالبان ادامه دارد. به جز چند کشور خاص مانند روسیه، اکثر کشورهای جهان از به‌رسمیت‌شناسی رسمی امارت اسلامی خودداری کرده‌اند. این عدم مشروعیت بین‌المللی، هم دسترسی به منابع و کمک‌ها را محدود ساخته و هم راه را برای تعامل سازنده میان افغانستان و جهان مسدود کرده است. با توجه به مجموع این شرایط، مسیر آینده سیاسی افغانستان در گرو چند عامل کلیدی است:

۱. بازگشت به گفت‌وگوی ملی و پذیرش تنوع سیاسی و فرهنگی کشور؛

۲. برقراری نظام مشارکتی با حضور واقعی مردم؛

۳. تضمین حقوق بنیادین شهروندان به‌ویژه زنان و اقلیت‌ها؛

۴. تعامل سازنده و شفاف با جامعه جهانی.

اگر طالبان خواهان تداوم و ثباتند، باید از انحصارگرایی، سرکوب و حذف فاصله بگیرند و به‌جای آن مسیر قانون‌گرایی، مشارکت و عدالت اجتماعی را در پیش بگیرند. در غیر این‌صورت، تکرار تاریخ محتمل است؛ تاریخی که نشان داده حکومت‌هایی که بر سرکوب و انحصار بنا شده‌اند، دوام نیاورده‌اند.

چهارمین سالگرد بازگشت طالبان نه صرفاً یک تاریخ، بلکه فرصت بازاندیشی است؛ بازاندیشی در مسیر طی‌شده و تجدیدنظر برای آینده‌ای که هنوز هم می‌تواند ساخته شود؛ اگر اراده‌ای برای تحول و انصاف در میان باشد.

منابع فارسی

۱. موسوی، ناصر. (۱۴۰۰). «چالش‌های حکومت طالبان و پیامدهای آن بر ثبات سیاسی افغانستان». دفتر مطالعات استراتژیک، تهران.

۲. موسسه مطالعات افغانستان و منطقه (۱۴۰۱). «بررسی روند تحولات سیاسی و امنیتی افغانستان پس از سال ۲۰۲۱». گزارش تحلیلی، کابل.

۳. پژوهشکده صلح و امنیت. (۱۴۰۲). «تاثیر نیروهای مقاومت در روند سیاسی افغانستان». نشریه بین‌المللی مطالعات صلح، شماره ۱۲، صص ۵۳-۷۰.

منابع انگلیسی

1. International Crisis Group. (2023). Afghanistan’s Political Landscape Post-2021.
2. World Bank. (2023). Afghanistan Economic Update: Challenges and Opportunities
3. . Human Rights Watch. (2023). World Report 2023: Afghanistan. Retrieved from [https://www.hrw.org/world-report/2023/country-chapters/afghanistan](https://www.hrw.org/world-report/2023/country-chapters/afghanistan)
4. UN Women. (2024). Women in Afghanistan have not stopped striving for their rights, and neither should we. Retrieved from [https://www.unwomen.org/en/news-stories/feature-story/2024/08/women-in-afghanistan-have-not-stopped-striving-for-their-rights](https://www.unwomen.org/en/news-stories/feature-story/2024/08/women-in-afghanistan-have-not-stopped-striving-for-their-rights)
5. Amnesty International. (2023). Afghanistan: Taliban’s treatment of women and girls should be investigated as the crime against humanity of gender persecution. Retrieved from [https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/05/afghanistan-talibans-treatment-of-women-and-girls-should-be-investigated-as-the-crime-against-humanity-of-gender-persecution/](https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/05/afghanistan-talibans-treatment-of-women-and-girls-should-be-investigated-as-the-crime-against-humanity-of-gender-persecution/)
6. International Federation of Journalists. (2024). Afghanistan: Media continues to erode under three years of Taliban rule. Retrieved from [https://www.ifj.org/media-centre/news/detail/article/afghanistan-media-continues-to-erode-under-three-years-of-taliban-rule](https://www.ifj.org/media-centre/news/detail/article/afghanistan-media-continues-to-erode-under-three-years-of-taliban-rule)
7. (2025). Taliban use force to divert international aid, US watchdog says. Retrieved from [https://www.reuters.com/world/taliban-use-force-divert-international-aid-us-watchdog-says-2025-08-13/](https://www.reuters.com/world/taliban-use-force-divert-international-aid- us-watchdog-says-2025-08-13/)
8. . Reuters: reuters.com/world/taliban-use-force-divert-international-aid-us-watchdog-says-2025-08-13/.