نوروز، جشن سال نو، آغاز فصل بهار و اولین روز ماه حمل در تقویم هجری خورشیدی در افغانستان است. این جشن بهعنوان یکی از باستانیترین جشنها در سطح جهان، نماد تجدید حیات طبیعت و آغاز فصل نو میباشد. نوروز علاوه بر افغانستان، ایران و تاجیکستان، در برخی از کشورهای آسیای مرکزی، قفقاز، بالکان و مناطق خاور میانه نیز جشن گرفته میشود. در این روز، خانوادهها با برگزاری مراسم خاصی چون چیدن سفره هفتسین، دید و بازدید از اقوام و دوستان و پختن غذاهای خاص، به استقبال سال جدید میروند.
نوروز بهعنوان یک جشن جهانی و فرامذهبی شناخته میشود. این جشن ریشه در طبیعت و تغییرات فصلی دارد و خاستگاه مذهبی و دینی ندارد. در این روز، با شروع فصل بهار، طبیعت به نوعی از خواب زمستانی بیدار میشود، گیاهان سبز میشوند و زندهگی جدید در طبیعت آغاز میگردد. به همین دلیل، نوروز بهعنوان یک جشن ملی و فرهنگی در تعداد زیادی از کشورها برگزار گردیده و به دین یا مذهب خاصی محدود نمیشود.
مجمع عمومی سازمان ملل در فبروری ۲۰۱۰ قطعنامهای در مورد جشن باستانی نوروز به تصویب رساند و روز ۲۱ مارچ برابر با اول ماه حمل را بهعنوان روز جهانی نوروز ثبت کرد. پیشتر از آن، یونسکو، سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد نوروز را بهعنوان میراث فرهنگی ناملموس بشری بهرسمیت شناخته و ثبت کرده بود.[1] اکنون نوروز یکی از میراثهای فرهنگی ناملموس بشری و یک مناسبت فرهنگیِ جهانی است که در تقویم سازمان ملل متحد ثبت شده و همهساله بهطور رسمی بهعنوان یک روز بینالمللی گرامی داشته میشود.
نوروز و حقوق فرهنگیِ بشر
دسترسی به حقوق فرهنگی یکی از حقوق اساسی انسانهاست که در اسناد بینالمللی حقوق بشر، بهویژه در اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، بهرسمیت شناخته شده است. این اسناد به افراد بشر حق میدهد که فرهنگ و هویت خود را حفظ و بهطور آزادانه ابراز کنند، از جمله از طریق جشنها، آیینها، هنرها، زبانها و سایر عناصر فرهنگی. طبق ماده ۲۷ اعلامیه جهانی حقوق بشر، هر فرد حق دارد از فرهنگ خود بهرهمند شود، بهطور آزادانه در زندهگی فرهنگی جامعه شرکت کند و از حقوق خود در زمینههای فرهنگی و هنری استفاده نماید. از جانب دیگر، ماده ۱۵ میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، ضمن تاکید بر حق مشارکت افراد در زندهگی فرهنگی، مقرر میدارد که همه افراد حق دارند به فرهنگ خود دسترسی داشته باشند و از پیشرفتهای علمی و فرهنگی بهرهمند شوند. این شامل حق برگزاری جشنها، مشارکت در آیینها و استفاده از نمادها و سنتهای صحیح فرهنگی میشود. بنابراین، جشنها و آیینها بهعنوان بخشی از هویت فرهنگی هر فرد یا جامعه به حساب میآیند و حق برگزاری و شرکت در این مراسم، بخشی از حقوق فرهنگی بشر محسوب میگردد.
همچنان به موجب ماده دوم کنوانسیون میراث معنوی یونسکو، رویهها، نمادها، آیینها و جشنوارهها نظیر «جشن نوروز»، از میراثهای فرهنگیِ ناملموس است. میراث فرهنگی بخشی از نشان و نمود هویت فرهنگی و تاریخی یک فرد و یک ملت است که با در اختیار داشتن و امکان دسترسی به آ نها میتوانند، به هویت خود دسترسی پیدا کنند، از حقوق فرهنگی خود بهرهمند شوند و با آن شناخته شده و از دیگران متمایز گردند.
نوروز بهعنوان یک جشن و آیین باستانی که قرنها در افغانستان تجلیل شده است، نهتنها بهعنوان یک رویداد طبیعی و اجتماعی، بلکه بهعنوان یک حق فرهنگیِ بشری برای شهروندان کشور شناخته میشود و در نقش نمادی از هویت فرهنگی و اتحاد اجتماعی عمل میکند. ازاینرو، ممنوعیت یا محدود کردن جشنهای فرهنگی نظیر نوروز، نقض صریح حق فرهنگی بشر بوده و میتواند به تخطی از سایر حقوق فرهنگی و بشری افراد نیز منجر شود.
ممنوعیت برگزاری جشن نوروز توسط طالبان، مصداق نقض حقوق بشر
گروه طالبان در دوره جدید تسلط خود بر افغانستان، ابتدا در سال ۲۰۲۲ تعطیلی جشن نوروز و برخی از مناسبتهای فرهنگی و مذهبی دیگر را از تقویم رسمی افغانستان حذف کرد، سپس در ماه مارچ سال ۲۰۲۳ وزارت امر به معروف طالبان، نوروز را رسماً «جشن غیراسلامی» خوانده و اعلام کرد که هیچ کسی در افغانستان نباید از نوروز تجلیل کند.[2] در گام بعدی، گروه طالبان در سال ۲۰۲۴ با نشر دستورنامهای تحت عنوان «قانون امر به معروف»، برگزاری جشن نوروز را نهتنها ممنوع کرد، بلکه حتا برگزاری آن را جرمانگاری نمود. بند ۲۱ ماده ۲۲ این به اصطلاح قانون، برگزاری جشن نوروز را بهعنوان یکی منکرات خاص، در ردیف اعمالی نظیر زنا، لواطت و قماربازی قرار داده، آن را منع کرده و به محتسبان خود دستور داده است که باید جلو برگزاری آن را بگیرند.
ستیزه با نوروز در افغانستان پیشینه تاریخیِ طولانی دارد. در مقاطع مختلف تاریخ حاکمان و گروههای مختلف تلاش کردهاند تا از تجلیل نوروز جلوگیری کنند. از جمله گروه طالبان در دوره قبلی حاکمیت خود بر افغانستان نیز برگزاری جشن نوروز را منع کرده بود. اما جشن نوروز با گذشت هر سال بیشتر گسترش مییابد و چیزی از ارزش آن کاسته نمیشود، چون طبیعیترین جشن بشری بوده و تا طبیعت است، جش نوروز نیز پابرجا خواهد بود. در سه سال گذشته نیز شهروندان افغانستان بهرغم ممنوعیت گرامیداشت از نوروز، مثل گذشته در خانههای خود و در برخی موارد بهصورت علنی از این مناسبت تجلیل کردهاند. چون نوروز برای شهروندان افغانستان همواره نماد تجدید حیات، صلح و همبستهگی اجتماعی بوده است.
با توجه به نکات پیشگفته، ممنوعیت برگزاری جشن نوروز توسط طالبان نقض صریح حقوق فرهنگیِ بشر است. چنانکه گفته شد، جشن نوروز بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی شهروندان افغانستان است. از نظر موازین حقوق بشر، هر فرد حق دارد از فرهنگ و عناصر هویتی خود بهرهمند شود و این حق جزء حقوق و آزادیهای بنیادین انسانی است. ممنوع کردن چنین جشنها و آیینهای فرهنگی به معنای سرکوب هویت فرهنگی افراد و نقض حقوق بشر است.
نتیجهگیری
با توجه به آنچه گفته شد، جشن نوروز مصداقی از میراث فرهنگی، بخشی از هویت جمعی شهروندان و دسترسی به آن حق مسلم بشری و انسانی شهروندان افغانستان است. این افراد حق دارند میراث فرهنگی بهجامانده از اسلاف و نیاکان خود را پاس بدارند و از آن بهعنوان یک حق و ارزش فرهنگی و ملی حراست و حفاظت کنند.
گرامیداشت و پاسداری از جشن نوروز بهعنوان یک میراث فرهنگی جهانی، نهتنها برای حفظ تاریخ و هویت فرهنگی مردم افغانستان اهمیت دارد، بلکه میتواند به تقویت همبستهگی اجتماعی، ارتقای امید و تجدید حیات در طبیعت، و همچنین ایجاد فرصتهای اقتصادی و توسعه فرهنگی برای جامعه افغانستان کمک کند. نوروز نمادی از تجدید زندهگی، تغییر مثبت و تعامل صلحآمیز فرهنگی میان جوامع بشری است که باید آن را پاس داشته و از آن حمایت کرد.
در کنار دادخواهی برای تامین سایر حق بشری مانند حق زندهگی، آزادی بیان، مشارکت سیاسی و حق دسترسی به آموزش و بهداشت، دفاع از حقوق فرهنگی و حفظ هویت ملی و فرهنگی نیز به همان اندازه اهمیت دارد. بنابراین، دادخواهی برای تامین حقوق فرهنگی، مثل حفاظت از جشنِ جهانی نوروز، بخش مهمی از تلاش برای ارتقای حقوق بشر است و باید بهعنوان یک حق اساسی در نظر گرفته شود. این نوع دادخواهی کمک میکند تا ارزشهای فرهنگی و تاریخی جامعه حفظ شوند و نسلهای آینده نیز از این میراثهای گرانبها بهرهمند گردند.
[1] . رادیو فردا، نوروز بهعنوان میراث بشر به ثبت جهانی رسید، تاریخ ۱۰ قوس ۱۳۹۵، https://www.radiofarda.com/a/f8-nowruz-unesco/28148732.html
[2] . بیبیسی، طالبان تجلیل از نوروز در افغانستان را «رسماً» ممنوع کرد، ۲۱.۰۳.۲۰۲۳، https://www.bbc.com/persian/articles/cw4wjpyp9ylo
