د کابل یو شمېر اوسېدونکي هېواد ته د واردېدونکو چایونو له ټیټ کیفیته شکایت کوي. دوی وايي، یو شمېر سوداګر د ټیټ کیفیت لرونکي او په مصنوعي رنګونو او کیمیاوي موادو ککړ چایونه د «اعلی چای» په نوم هېواد ته واردوي او په لوړه بیه یې پلوري. دوی زیاتوي چې د چای د کیفیت په اړه د پېرېدونکو لږ پوهاوي او د څارنې نشتوالي د دغو محصولاتو د پلور زمینه برابره کړې ده. دغه اوسېدونکي د وارداتي چایونو د کیفیت د ارزونې او د هغو د واردولو او پلورلو د بهیر د څارنې غوښتنه کوي.
د کابل اوسېدونکی صابر د دې ښار په بازارونو کې د شته چایونو د کیفیت د ټیټېدو په اړه اندېښنه څرګندوي. د هغه په وینا، ځینې سوداګر د ټیټ کیفیت چایونه د «اعلی چای» په نوم هېواد ته واردوي او په لوړه بیه یې پلوري. هغه له سوداګرو غواړي چې د ټیټ کیفیت لرونکو چایونو له واردولو ډډه وکړي او له خلکو غواړي چې د چای د پېرلو پر مهال یې کیفیت ته پام وکړي.
صابر وايي: «څو ځله مو هغه چایونه د ټیټ کیفیت له امله بېرته رد کړي چې دفتر ته یې راته راوړي وو. د چای کیفیت ډېر بدل شوی دی؛ ځینې چایونه چې په چایچوښه کې و اېشول شي، تېز شین رنګ پیدا کوي، خو چې ویې څښې، هېڅ خوند نه لري. خلک تر ډېره د چای ظاهري بڼې ته پام کوي او د ښه چای په نوم یې اخلي، په داسې حال کې چې له اصلي کیفیته یې خبر نه دي.»
د کابل بل اوسېدونکی سید غلام وايي، په دې ښار کې ځینې چایونه چې مصنوعي رنګ لري، په زړه راښکونکې ظاهري بڼه پلورل کېږي. د هغه په وینا، پېرېدونکي د چای د پېرلو پر مهال تر ډېره رنګ او ظاهري بڼې ته پام کوي او د دغو محصولاتو له کیفیت او ترکیبه خبر نه دي. هغه د طالبانو تر واک لاندې له اړوندو ادارو غواړي چې د وارداتي چایونو د کیفیت څارنه زیاته او ترکیبونه یې وڅېړي.
د کابل دغه اوسېدونکی وايي: «ما خپله یو ځل بدل چای واخیست او چې په ترموز کې مې واچاوه، ډېر ښه رنګ یې درلود؛ خو چې ومې څښه، هېڅ خوند یې نه درلود او کیفیت یې ډېر ټیټ و. خلک تر ډېره د چای رنګ او ظاهري بڼې ته پام کوي او غولېږي. له مسوولانو غواړو چې د بېکیفیته چایونو د واردولو مخه ونیسي او په بازارونو کې د پلورل کېدونکو چایونو کیفیت وڅېړي.»
د کابل دوه اوسېدونکي حدید او ناصر وايي، بېوزلي او د کورنیو کمزوری اقتصادي وضعیت د دې لامل شوی چې ډېر خلک د چای د پېرلو پر مهال د کیفیت پر ځای بیې ته ډېر پام وکړي. دوی زیاتوي چې دې وضعیت د اعلی چای په نوم د ټیټ کیفیت لرونکو چایونو د پلور زمینه برابره کړې ده. د دغو دوو اوسېدونکو په باور، په بازار کې د شته چایونو پر کیفیت د طالبانو د اغېزناکې څارنې نشتوالی او د دغو محصولاتو د ترکیب په اړه د پېرېدونکو لږ پوهاوی د دې وضعیت دوام ته زمینه برابره کړې ده.
ناصر وايي: «د چای بیه چې هر څومره ټیټه وي، رنګ یې ډېر او خوند یې لږ وي. ځینې چایونه چې درې یا څلور ساعته په ترموز کې پاتې شي، خپل خوند له لاسه ورکوي. خلک ځکه بهرني چایونه اخلي چې فکر کوي ښه کیفیت لري، خو کیفیت ته یې پام نه کوي. نه پوهېږم چې اړوند وزارتونه ولې د دغو چایونو کیفیت نه ارزوي او نمونې یې نه اخلي.»
حدید زیاتوي: «هغه خلک چې ښه اقتصادي وضعیت نه لري، اړ کېږي ارزانه چای واخلي؛ خو ډېری یې نه پوهېږي چې بېکیفیته چای څه زیانونه لرلای شي. په بازار کې جعلي چایونه ډېر شوي دي. خلک یې د ښه رنګ او ظاهري بڼې له امله اخلي، په داسې حال کې چې د چای خوند او بوی ته هم باید پام وکړي.»
په همدې حال کې، د هېواد یو ډاکټر حامد وردګ وايي، د غیرمجازو صنعتي رنګونو او درنو فلزاتو په وسیله د ککړ شوي چای څښل د انسان روغتیا له خطر سره مخ کولای شي. هغه زیاتوي چې ځینې زهري مواد، که په دوامداره توګه وکارول شي، ځیګر او پښتورګو ته زیان رسولای شي او د هاضمې د سیستم ستونزې رامنځته کولای شي. د هغه په وینا، ماشومان، امیندوارې ښځې او پر مزمنو ناروغیو اخته کسان ښايي د ځینو زهري موادو پر وړاندې ډېر زیانمنونکي وي.
حامد وردګ وايي: «د غیرمجازو صنعتي رنګونو، هغو حشرهوژونکو درملو چې د چای د کرلو پر مهال کارول کېږي، او درنو فلزاتو په وسیله د ککړ شوي چای څښل د مسمومیت او د انسان روغتیا ته د زیان رسېدو لامل کېدای شي. ځینې دغه مواد که په دوامداره توګه وکارول شي، د ځیګر او پښتورګو حجرو ته زیان رسوي او د هاضمې د سیسټم ستونزې لکه زړه بدوالی، کانګې، د ګېډې درد او نسناستی رامنځته کوي. د دغو عوارضو شدت د زهري موادو په ډول، اندازې او د کارولو په مودې پورې تړاو لري او ښايي په ټولو پېرېدونکو کې یو شان نه وي.»
دغه ډاکټر زیاتوي: «ځینې غیرمجاز صنعتي رنګونه، لکه سودان او رودامین بي په خوړو کې د زهري اغېزو او د سرطان د احتمالي خطرونو له امله منع شوي دي. ماشومان، امیندوارې ښځې او هغه کسان چې د ځیګر او پښتورګو ناروغۍ لري، ښايي د ځینو زهري موادو پر وړاندې ډېر زیانمنونکي وي. د چای غیرمعمولي رنګ، ډېره ټیټه بیه او له معیارونو سره ناسمه بستهبندي د خبرداري نښې کېدای شي؛ خو د ککړوونکو موادو شتوالی او ډول یوازې د لابراتواري ازموینو له لارې په قطعي توګه معلومېدای شي.»
دغه ډاکټر ټینګار کوي چې د چای ټینګ یا روښانه رنګ په یوازې ځان د هغه د ککړتیا نښه نه ده او د غیرمجازو موادو د شتوالي د معلومولو لپاره لابراتواري ازموینې اړینې دي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت د شمېرو له مخې، افغانستان په ۲۰۲۴ کال کې له ۱۳ هېوادونو، لکه ویټنام، چین، پاکستان، ایران، متحده عربي اماراتو، ترکیې، کینیا، مالیزیا، قطر او سویسه د شاوخوا ۸۰ میلیونه ډالرو په ارزښت چای وارد کړی دی.
د دغو معلوماتو له مخې، شین چای د افغانستان د وارداتي چایونو ډېره برخه جوړوي او د تور چای مصرف لږ دی. خو د دې راپور د چمتو کولو لپاره په لاسرسي وړ معلوماتو کې د ۲۰۲۵ او ۲۰۲۶ کلونو د چای وارداتو په اړه کره شمېرې نشته.
په افغانستان کې د چای د کرلو هڅې هم شوې دي. د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، د خوست ولایت د تڼیو ولسوالۍ یوه کروندګرپه لومړي ځل په خپله ځمکه کې شین چای کرلی او پایله یې تر ډېره مثبته وه. کونړ، لغمان، نورستان، ننګرهار او بدخشان ولایتونه هم د هغو سیمو په توګه یادېږي چې د چای د کرلو وړتیا لري.
