یو شمېر کارپوهان وايي، اقتصادي ستونزې، ټولنیز فشارونه او سیاسي او ښوونیز محدودیتونه د دې لامل شوي، چې په پوهنتونونو کې د هلکانو د نوملیکنې کچه راټیټه شي. د دوی په باور، په پوهنتونونو کې د ځانګړو سلیقو پلي کولو، د جامو د ډول په اړه جبر، د ځانګړو لیدلورو او ایډیالوژۍ تحمیلولو او د ازاد علمي چاپېریال نشتوالي د لوړو زدهکړو د دوام لپاره د ځوانانو انګېزه کمزورې کړې ده. په همدې حال کې، یو شمېر محصلان د باکیفیته زدهکړو، مناسبو کاري فرصتونو، معقولو علمي ازادیو او داسې سالم او فعال چاپېریال غوښتنه کوي، چې وکړای شي خپل استعدادونه وغوړوي او خپلو موخو ته ورسېږي.
د ښوونې او روزنې کارپوه میاګل وثیق وايي، ښوونیز محدودیتونه، په پوهنتونونو کې د ځانګړو سلیقو تحمیلول، د جامو د ډول په اړه جبر او د ځانګړي فکر او ایډیالوژۍ تپل هغه عوامل دي، چې محصلان له زدهکړو سره بې علاقې کوي. د هغه په وینا، د کاري فرصتونو نشتوالی او د ځوانانو د ښوونیز او کاري راتلونکي ناڅرګندتیا هم هغه لاملونه دي، چې هغوی د زدهکړو له دوامه زړه توري کوي.
ښاغلی وثیق وايي: «د هغو علمي کادرونو د استادانو نشتوالی چې اړ شوي هېواد پرېږدي یا طالبانو له دندو ګوښه کړي، هم د محصلانو پر زدهکړو منفي اغېز کړی دی. پر دې سربېره، اقتصادي ستونزې او د کورنۍ د لګښتونو د برابرولو مسوولیت ځوانان اړ باسي، چې د زدهکړو او د خپلې کورنۍ د اړتیاوو د پوره کولو ترمنځ یو انتخاب وکړي.»
دغه کارپوه زیاتوي: «له ادارو او بنسټونو د لوستو کسانو د لېرې کېدو لیدل، د کاري راتلونکي په اړه ناڅرګندتیا، په استخدام کې واسطه او بډې او له زدهکړو د ټولنې د نیمايي برخې، یعنې نجونو محرومول هغه نور لاملونه دي، چې هلکان هم له زدهکړو سره بې علاقې کولای شي. په اوسنیو شرایطو کې له زدهکړو د نجونو محرومول او له زدهکړو سره د هلکانو د لېوالتیا کمېدل یوه بېسواده ټولنه رامنځته کوي او افغانستان د کلونو لپاره له پرمختګه شاته ساتي.»
د مخکیني حکومت د پوهنې وزارت مرستیال آصف ننګ وايي، په افغانستان کې د لوړو زدهکړو وضعیت د ځوړ پر لور روان دی او ښايي دا بهیر په راتلونکي کې هم دوام وکړي. د هغه په وینا، په پوهنتونونو کې د محصلانو د نوملیکنې کمېدل ښايي اقتصادي، ټولنیز او سیاسي لاملونه ولري.
ښاغلی ننګ وايي: «په دولتي پوهنتونونو کې د محصلانو د خوښې څانګې په کافي اندازه نه دي برابرې شوې او په خصوصي پوهنتونونو کې هم زدهکړې ډېر لګښت لري. په اوسنیو شرایطو کې ډېر ځوانان اړ دي، چې د کار او زدهکړو ترمنځ یو انتخاب وکړي. پر دې سربېره، په ځانګړې توګه په ولایتونو کې د ښوونیزو امکاناتو او خدمتونو کمښت هم په څرګند ډول لیدل کېږي. له بلې خوا، محصلان راتلونکي ته ډېره هیله نه لري. ډېری یې هیلهمن وو، چې له فراغت وروسته به د خپلې خوښې په بستونو کې وګومارل شي؛ خو اوس چې د ازادې سیالۍ نشتوالی او په استخدام کې د تخصص او وړتیا کمزوری رول ویني، غوره ګڼي، چې د زدهکړو د دوام پر ځای د کار او خپلې ګټې وټې په لټه کې شي.»
د کابل پوهنتون محصل احمد (مستعار نوم) وايي، د طالبانو له لوري لګول شوي محدودیتونه، لکه د محصلانو د جامو پر ډول بندیزونه، د ځینو پوهنځیو حذفول، په یو شمېر پوهنځیو کې د محصلانو د منلو د ظرفیت کمول او د ځینو درسي مضمونونو لېرې کول، هغه لاملونه دي چې د زدهکړو د دوام لپاره یې د ځوانانو پر لېوالتیا او انګېزې منفي اغېز کړی دی.
د هغه په وینا، د کاري فرصتونو نشتوالی، د روښانه راتلونکي نشتوالی، د محصلانو د ملاتړ لپاره د یوې باوري مرجع نشتوالی، د محصلانو حقونو ته نه پاملرنه او لوستو کسانو ته بېپامي هغه نورې ستونزې دي، چې په تېرو پنځو کلونو کې یې د ځوانانو پراخې اندېښنې راپارولې دي.
دغه محصل وايي: «ځوانان په طبیعي ډول د ژوند په بېلابېلو برخو کې د ازادۍ او خپلواکۍ غوښتونکي دي؛ که هغه د زدهکړو په برخه کې وي او که د جامو د ډول په ټاکلو کې.»
احمد زیاتوي: «د دغو ټولو عواملو ټولګې د دې لامل شوې، چې د لوړو زدهکړو د دوام لپاره د ځوانانو لېوالتیا او انګېزه کمه شي؛ تر دې چې ډېر یې چمتو دي د ژوند ستونزې وزغمي، خو په پوهنتونونو کې له زدهکړو تېر شي. دا وضعیت ښيي، چې د زدهکړو لپاره د ځوانانو د انګېزې د زیاتولو په موخه باید د محصلانو معقولو ازادیو، د زدهکړو د کیفیت لوړولو، د کاري فرصتونو برابرولو او د هغوی د راتلونکي لپاره د روښانه لیدلوري رامنځته کولو ته جدي پاملرنه وشي.»
یو بل محصل شاکر (مستعار نوم) وايي چې په پوهنتونونو کې د محصلانو د نوملیکنې کمېدل یوازې یوه ښوونیزه ستونزه نه ده، بلکې د ژورو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو او په ښوونیز چاپېریال کې د شته محدودیتونو انعکاس دی.
د هغه په وینا، اقتصادي ستونزې، د فارغانو بېکاري، ښوونیز محدودیتونه او د کافي انګېزې نشتوالی هغه عوامل دي، چې د لوړو زدهکړو د دوام لپاره د ځوانانو لېوالتیا کموي.
دغه محصل وايي: «زما له نظره، پوهنتون یوازې د سند ترلاسه کولو ځای نه دی، بلکې د فکري ودې، د شخصیت د روزنې، د تحلیلي وړتیا د پیاوړتیا او ټولنې ته د خدمت لپاره د چمتووالي چاپېریال دی. کله چې محصل احساس کړي، چې له کلونو زدهکړو وروسته د خپلې پوهې او وړتیاوو د کارولو مناسبه زمینه ورته نشته، نو طبیعي ده چې د خپل ښوونیز راتلونکي په اړه شکمن شي.»
هغه زیاتوي: «په پوهنتونونو کې د محصلانو د نوملیکنې د زیاتولو لپاره باید د باکیفیته زدهکړو زمینه، کاري فرصتونه، معقولې علمي ازادۍ او د ځوانانو د استعدادونو د ودې لپاره مناسب چاپېریال برابر شي؛ ځکه پر پوهنتونونو پانګونه د یوه ملت پر راتلونکي پانګونه ده او د لوړو زدهکړو کمزوري کول په حقیقت کې د ټولنې د علمي او تخصصي وړتیا د کمزوري کولو په مانا دي.»
دا په داسې حال کې ده، چې د ملګرو ملتونو دوو بنسټونو، د ملګرو ملتونو ښوونیز، علمي او کلتوري سازمان (یونسکو) او د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) «په ۲۰۲۶ کال کې د افغانستان د ښوونې او روزنې وضعیت» تر سرلیک لاندې په یوه راپور کې ویلي، چې په افغانستان کې په پوهنتونونو کې د نارینه محصلانو ګډون او شمولیت په ۲۰۲۶ کال کې د ۲۰۱۹ کال پرتله شاوخوا ۳۰ سلنه کم شوی دی.
د راپور له مخې، په روان کال کې شاوخوا ۲۰۸ زره نارینه محصلان د لوړو زدهکړو په مرکزونو کې نوملیکنه کړي دي؛ په داسې حال کې چې په ۲۰۱۹ کال کې د هغوی شمېر شاوخوا ۳۰۶ زره اټکل شوی و.
