په افغانستان کې د ځینو فعالو کورنیو او بهرنیو موسسو باوري سرچینې په دغو موسسو کې د قومي او ژبني استخدامونو په تړاو د اندېښنې په څرګندولو سره شکایت کوي. دوی ادعا کوي چې دغه موسسې له طالبانو سره د تفاهم او خبرو اترو د اسانتیا او د خپلو چارو د بهیر د چټکتیا په پلمه، د غیرپښتو ژبو کسانو له استخدامه ډډه کوي. د دوی په وینا، د دغو موسسو مسوولان استدلال کوي چې که کارکوونکي پر پښتو ژبه بشپړ برلاسي نه وي، د طالبانو چارواکي د بنسټونو د کار په بهیر کې ناغېړي کوي او چارې په سمه توګه پرمخ نه ځي. د ځینو بنسټونو کارکوونکي وایي، بهرنیو چارواکو ته د دې موضوع القا چې که د موسسو کارکوونکي پښتو ژبي نه وي، دغه بنسټ به له طالبانو سره له ستونزو سره مخ شي، د تبعیض د بنسټیز کېدو زمینه برابره کړې ده. د دې راپور موندنې ښيي چې د ځینو موسسو د استخدام په کمېټو کې د طالبانو غړي حضور لري او د کسانو په ګومارنه کې رول لوبوي.
په ځینو دغو بنسټونو کې سرچینې تاییدوي چې د استخدام له شرایطو یو هم پر پښتو ژبه پوهېدل دي او که په سیالۍ کې یو پښتو ژبی کس هم حاضر وي، لومړیتوب هغه کس ته ورکول کېږي چې پښتون وي. دغه سرچینې زیاتوي چې د دې وضعیت دوام په بنسټونو، په ځانګړې توګه په نړیوالو بنسټونو کې د نورو ژبو د ویونکو او قومي ډلو د مخکښو کسانو حضور محدود کړی دی. دوی همداراز وایي چې په وزارتونو کې د طالبانو چارواکي هم د موسسو د کارکوونکو د استخدام په بهیر کې لاسوهنه او رول لري.
په یوه بهرني موسسه کې یوه باوري سرچینه وایي چې طالبان تر خپل کنټرول لاندې دولتي ادارو کې د کسانو د استخدام پر مهال هغو کسانو ته لومړیتوب ورکوي چې د نوموړې سرچینې په وینا «خپل» او «مجاهد» وي، واسطه ولري یا پر پښتو ژبه بشپړ برلاسی وي؛ که نه، د کسانو د استخدام چانس کمېږي.
د نوموړې سرچینې په وینا، دا وضعیت اوس نړیوالو موسسو ته هم غځېدلی او پر هغوی فشار راوستل شوی چې د طالبانو تر کنټرول لاندې دولتي ادارو پورې اړوندو بستونو کې پښتو ژبي کسان وګوماري. هغه زیاتوي، په هغو برخو کې چې د طالبانو تر کنټرول لاندې دولتي ادارو سره همغږۍ او اړیکو ته اړتیا وي، بنسټونه غیرپښتو ژبي کسان یوازې هغه مهال ګوماري چې پر پښتو ژبه بشپړ برلاسی وي.
دغه سرچینه زیاتوي: «موضوع هغه مهال لا جدي کېږي چې ویل کېږي که د یوه بنسټ کارکوونکی پښتو ژبی نه وي، د بنسټ د فعالیتونو اړوند ځینې اداري چارې له ستونزو سره مخ کېږي یا د عملي کېدو پړاو ته نه رسېږي. په دغو مواردو کې د بسپنه ورکوونکو لپاره د پروژو د تطبیق تایید، د پروژو د عملي کېدو د ځای ټاکل، د هوکړهلیکونو د چارو پرمخ وړل، د بهرنیو کارکوونکو د ویزو د چارو پرمخ وړل او همداراز د کورنیو او بهرنیو کارکوونکو لپاره د کار جوازونو د چارو پرمخ وړل شامل دي.»
په بنسټونو کې باوري سرچینې تاییدوي چې په ډېری ولایتونو کې د طالبانو د والي د استازي، د دې ډلې د استخباراتو، سکتوري ادارو او د طالبانو د اقتصاد ریاست له استازو جوړې کمېټې رامنځته شوې دي چې د استخدام بهیر پرمخ وړي. د دغو سرچینو په وینا، بنسټونو ان د خپلو کارکوونکو په استخدام کې هم تر ډېره د پرېکړې واک له لاسه ورکړی دی.
دغه سرچینې وایي چې د پروژو د پليتابه پر مهال هم په ځینو مواردو کې د پلمو جوړولو او محدودیتونو د رامنځته کولو راپورونه ورکړل شوي او ان د بنسټونو کارکوونکي د خپلو دندو د ترسره کولو پر مهال نیول شوي یا زنداني شوي دي. د سرچینو په وینا، د طالبانو له لوري د خنډونو له رامنځته کېدو وروسته، ډېری نړیوالو بنسټونو د خپلو پروژو د تطبیق په بهیر کې د ستونزو د مخنیوي لپاره په ځانګړې توګه په دولتي ادارو پورې اړوند بستونو کې د پښتو ژبو کسانو استخدام ته مخه کړې ده. دغه سرچینې زیاتوي چې ان یو شمېر هغه کارکوونکي چې تر دې وړاندې یې په بنسټونو کې کار کاوه او لا هم پر خپلو دندو بوخت وو، له دې امله چې پښتو ژبي نه وو، له دندو ګوښه شوي دي.
د دغو موسسو یو کارکوونکی وایي: «دا بهیر د نړیوالو بنسټونو له کاري اصولو او مقرراتو سره په ټکر کې دی. بنسټونه معمولاً د تبعیض د نه کولو او ژبنیو، قومي او سمتي مسایلو ته له لمن وهلو د ډډې کولو پر اصل ټینګار کوي؛ خو هغه څه چې اوس روان دي دا دي چې شته فشارونه په عملي توګه ډېری بنسټونه د همدې اصولو د پلي کولو په برخه کې له محدودیتونو سره مخ کړي دي.»
د دغو موسسو یو کارکوونکی وایي: «بله موضوع د تحریري او شفاهي ازموینو د اخیستو څرنګوالی دی. د ازموینې د پوښتنو په طرحه کې حتماً یوه یا دوه پوښتنې په پښتو ژبه طرحه کېږي؛ په داسې ډول چې که یو غوښتونکی پښتو ژبی نه وي، ان د ډېرې لوړې نمرې له ترلاسه کولو سره هم د اړوند بست لپاره نه ټاکل کېږي.»
د موسسې دغه کارکوونکی زیاتوي: «اوسمهال په ټولو موسسو کې همدا بهیر روان دی. په ازموینه کې یوه پوښتنه په پښتو ژبه مطرح کېږي؛ مثلاً یو انګلیسي متن وړاندې کوي او له غوښتونکي غواړي چې هغه پښتو ته وژباړي، یا په پښتو ژبه یو لیک ولیکي.» نوموړی په یوه دفتر کې د ازموینې د تېرولو یادونه کوي چې د ملګرو ملتونو اړوند و او وایي، یوه پوښتنه په پښتو ژبه مطرح کېږي او غوښتونکی باید په پښتو ژبه ځواب ورکړي؛ حال دا چې پخوا د انګلیسي ژبې د زدهکړې له شرط سره سره، غوښتونکي کولای شول په خپله مورنۍ ژبه خبرې وکړي.
دغه کارکوونکی وایي چې دا وضعیت د دې لامل شوی چې په موسسو او د طالبانو په ادارو کې ځينې کسان له خپل موقفه ناوړه ګټه واخلي او د بهرنیانو په منځ دا تصور هم رامنځته کړي چې که یو کس په پښتو ژبه خبرې ونه کړي، د طالبانو له مسوولانو سره د موسسې د تعامل بهیر به له ستونزو سره مخ شي. هغه له دې سره هممهاله تاییدوي چې هغه کسان چې پر پښتو ژبه نه پوهېږي، د طالبانو په ادارو کې د هوکړهلیکونو د چارو په بهیر کې له څو میاشتني ځنډ سره مخ کېږي او قراردادونه یې هم په اسانۍ نه وروستي کېږي.
د یوې موسسې د بشري سرچینو مسوول هم د دې موضوع په پخلي سره وایي چې فارسي ژبي کارکوونکي د دغه بنسټ د رییس له لوري په بېلابېلو پلمو له دندو ګوښه کېږي. هغه د اندېښنې په څرګندولو سره وایي چې د دې ډول ښکاره تبعیض پراخېدل او عادي کېدل د انساني ارزښتونو او د بنسټونو له ټولو کاري اصولو سره په ټکر کې دي او په دغو ادارو کې فرصت طلبه کسان له اوسني وضعیته په ناوړه ګټه اخیستنې سره دغه ډول اقدامات کوي.
د بشري سرچینو دغه مسوول په هغه بنسټ کې چې کار کوي، خپله تجربه داسې بیانوي: «د کارکوونکو د استخدام په بهیر کې پر ما فشار راوستل کېده چې باید پښتانه کسان استخدام کړم او په ژبني او شفاهي ډول یې راته خبرداری راکړی و. دا فشارونه تر دې کچې وو چې لا د استخدام بهیر نه و پیل شوی، خو خبرداری یې راکړ چې امنیتي کارکوونکي دې له فارسي ژبو کسانو او نور کارکوونکي دې له پښتو ژبو کسانو استخدام کړم. له څه باندې ۲۰۰ کسانو ۹۹ سلنه پښتو ژبي کسان استخدام شول او یوازې د امنیتي برخې لپاره یو فارسي ژبی کس وګومارل شو. د استخدام په کمېټه کې دوه بهرني کسان هم حاضر وو، خو له دې سره سره پر ما فشار راوستل کېده چې باید اعتراض ونه کړم.»
همداراز، د نوموړي په وینا، په یوه ولایت کې د طالبانو د عامې روغتیا رییس د یوه دفتر وسایل غصب کړي وو. کله چې د لوژستیک مسوول دغه موضوع په یوه راپور کې اړوند دفتر ته وړاندې کړه، له دندې ګوښه شو.
هغه وایي: «د عامې روغتیا رییس [د امنیتي ستونزو له امله د ولایت نوم حذف شوی] لغړ زنی هلک درلود. د پروژې مسوول هم پاکستانی و او د طالبانو د عامې روغتیا له رییس سره یې ژمنه کړې وه چې هلک به یې په موسسه کې وګوماري، څو خپل معاش له موسسې ترلاسه کړي، خو د عامې روغتیا له رییس سره به پاتې کېږ.ي.»
۸صبح یو شمېر هغه غږیز کلپونه هم ارزولي چې پکې د طالبانو چارواکي د موسسو د ازموینو په بهیر کې د خپل رول او د دغو ازموینو د ترسره کېدو د څرنګوالي په اړه خبرې کوي. په یوه غږیز کلپ کې ویل کېږي چې د طالبانو یو چارواکی په ازموینه کې ګډون کوي او د کمېټې د یوه غړي او د دې ډلې د ولایت د استازي په توګه حضور لري.
تر دې وړاندې هم د کار یو شمېر غوښتونکو په وار وار د ځینو بنسټونو له تبعیضي چلنده شکایت کړی او ادعا یې کړې وه چې له دوی سره تبعیضي چلند کېږي. د دوی په وینا، پر بنسټونو د طالبانو فشار د دې لامل شوی چې دغه سازمانونه د خپلو کارکوونکو په اړه خپله تګلاره بدله کړي او هغو کسانو ته لومړیتوب ورکړي چې د طالبانو له لوري تایید شوي وي.
