یو شمېر هېوادوال وايي که څه هم چې په ایران کې د ناامنۍ له زیاتېدو او د جګړې له امله له رامنځته شویو ګواښونو پوره خبر دي، خو بېوزلۍ او بېکارۍ اړ کړي دي چې دغه هېواد ته کډوال شي. دوی زیاتوي چې د کاري فرصتونو نشتوالی، ټولنیز محدودیتونه او اقتصادي فشارونه د دې لامل شوي چې د دغه سفر خطرونه پر ځان ومني. د دوی په وینا، که په هېواد کې د کار او عاید زمینه برابره وای، هیڅکله دې ته تیار نه وو چې له کړکېچ سره په مخ هېواد کې خپل ژوند په خطر کې واچوي. دوی ټینګار کوي چې په ایران کې د نیول کېدو، تبعیض، جبري اېستل کېدو او ناامنۍ له خطرونو سره سره، دغه هېواد ته کډوال کېدل د طالبانو تر واکمنۍ لاندې په اوسنیو شرایطو کې له پاتې کېدو غوره ګڼي.
دا هېوادوال څرګندوي چې ایران ته د سفر د قانوني لارو محدودیت او په تور بازار کې د ویزو لوړو بیو اړ کړي دي څو دغه هېواد ته د تللو لپاره له ناقانونه لارو اقدام وکړي؛ هغه لارې چې ځاني خطرونه او لا ډېرې ستونزې لري. دوی له ۸صبح ورځپاڼې سره په خبرو کې خبرداری ورکوي که په افغانستان کې اقتصادي وضعیت او کاري فرصتونه ښه نه شي، نو په راتلونکو میاشتو کې به له هېواده د کډوالۍ بهیر له دې هم ډېر زیات شي.
یوه هېوادواله حسیبا (مستعار نوم) په هېواد کې د کاري فرصتونو د نشتوالي او اقتصادي ستونزو په تړاو اندېښنه ښيي. هغه وايي چې شاوخوا یو کال وړاندې له ایرانه په زوره له را اېستل کېدو وروسته افغانستان ته راستنه شوې ده؛ خو په دې موده کې یې مېړه او زامن نه دي توانېدلي چې کوم کار پیدا کړي. د هغې په وینا، له راستنېدو وروسته بېکارۍ او د ژوند ستونزو د دوی کورنۍ له سختو فشارونو سره مخ کړې او اړ کړي یې دي چې بېرته ایران ته ستانه شي.
دا مېرمن چې ایران ته د بېرته سفر د لګښت پوره کولو لپاره یې د کور وسایل پلورلو ته ایښي دي، وايي: «یو کال وړاندې له ایرانه د افغان کډوالو د اېستلو په بهیر کې موږ له دغه هېواده راواېستو. په لومړیو درېیو میاشتو کې د خپل خسر په کور کې اوسېدو او له هغې وروسته مو کرایي کور ونیو. په دې موده کې مو ډېرې سختۍ وګاللې. کومې پيسې چې مو له ایرانه له ځان سره راوړې وې، د کور په ورځینو لګښتونو مصرف شوې. په دې یو کال کې نه زما زامنو او نه مې مېړه وکړای شول کار پیدا کړي څو خپل ژوند پرې پرمخ بوځو. موږ د ښه ژوند لپاره کابل ته راغلو، خو کار پیدا نه شو.»
حسیبا وايي: «اوس مو د کور ټول وسایل پلورلي څو بېرته ایران ته لاړ شو. که څه هم په ایران کې جګړه ده، خو بله چاره نه لرو؛ لږ تر لږه هلته د کار فرصت پیدا کېږي څو وکړای شو خپل ژوند تېر کړو. خپل یو زوی مو هم د قاچاق له لارې ایران ته لېږلی دی. اوس د کور وسایل پلورو څو د کور د کرایې، د ورځني ژوند او ایران ته د بېرته سفر لګښتونه برابر کړو.»
بل هېوادوال ا نظیف وايي د کار موندلو او د خپلې کورنۍ د اقتصادي وضعیت د ښه کولو لپاره هوډ لري، ایران ته کډوال شي. هغه زیاتوي چې د لارې له خطرونو او د ایران له کورني بې ثباته وضعیت خبر دی؛ خو د کاري فرصتونو نشتوالي او اقتصادي فشارونو اړ کړی چې دا خطرونه ومني. د هغه په باور، په ایران کې د ژوند د سختیو ګالل د ده لپاره په افغانستان کې د بېعایده او بېکاره ژوند له دوامه غوره دي.
دا ځوان چې د نړیوالو اړیکو په څانګه کې د ماسټرۍ سند لري، وايي: «ماسټري لرم، خو د کار زمینه نشته. کار هغو کسانو ته شته چې یا طالبانو ته نږدې وي او یا په شخصي ادارو کې قوي واسطه ولري. ډېره هڅه مې وکړه؛ شپه او ورځ د کار موندنې په سایټونو کې د کار په لټه کې وم، خو کومه پایله مې ترلاسه نه کړه. کله چې انسان مجبور شي، خطر هم قبلوي. کډوالي کوم څو شاید زموږ برخلیک بدل شي. غوره ده د یوې مړۍ ډوډۍ لپاره هڅه وکړو، تر دې چې پر ناسمو لارو لاړ شو.»
بل هېوادوال رضوان وايي بېوزلۍ، بېکاري او د اوسني وضعیت له امله رامنځته شوي فشارونه د دې لامل شوي چې ډېری خلک له هېواده د وتلو فکر وکړي. هغه زیاتوي سره له دې چې په ناقانونه لارو کې د کډوالو د مړینې یا ورکېدو په اړه ګڼ راپورونه ورکول کېږي، خو دغه خطرونه نه دي توانېدلي ایران ته د کډوالۍ په تړاو د یو شمېر هېوادوالو پرېکړه بدله کړي. د هغه په وینا، ډېری هېوادوال سره له دې چې د لارې له سختیو، امنیتي خطرونو او د ایران له بې ثباته وضعیته خبر دي، خو بیا هم دا خطرونه په افغانستان کې په سختو اقتصادي شرایطو کې له پاتې کېدو غوره ګڼي.
رضوان وايي: «له بده مرغه بېعدالتي، د کار په سپارلو کې د وړتیا نه په پام کې نیول او پراخه بېکاري د دې لامل شوې چې د هېواد ډېری مخکښ ځوانان د کډوالۍ فکر وکړي. ډېری هغه کسان چې له افغانستانه وځي، د کار او د ژوند د تامین لپاره ګاونډیو هېوادونو، په ځانګړې توګه ایران ته ځي، نه د چکر او تفرېح لپاره.»
په همدې حال کې د اقتصادي چارو کارپوهان وايي ایران ته د افغانانو د کډوالۍ زیاتوالی د اقتصادي ناورین د دوام، د کاري فرصتونو د نشتوالي او د کورنیو د عاید د کمښت پایله ده. دوی زیاتوي د دغه بهیر دوام کولای شي په کور دننه د ماهرو او متخصصو کاري ځواکونو د کمښت لامل شي او پر تولید او اقتصادي وده منفي اغېزه وکړي.
د اقتصادي چارو کارپوه، عبدالنصیر رښتیا وايي د هېوادوالو د اوسنیو کډوالیو لویه برخه اقتصادي رېښه لري. هغه زیاتوي د کاري فرصتونو رامنځته کول، له خصوصي سکټوره ملاتړ او په تولید کې پانګونه د اقتصادي کډوالیو د کمولو بنسټېزې حللارې دي.
رښتیا وايي: «اکثریت هغه کسان چې له افغانستانه وځي، اقتصادي کډوال دي؛ ځکه د کار او د عاید د فرصتونو نشتوالی هغوی اړ کوي څو د ژوند د لګښتونو د پوره کولو لپاره له هېواده بهر لاړ شي. یو شمېر خلک د خپلو کورنیو د ملاتړ لپاره ناقانونه کډوالیو ته مخه کوي چې ان خپل ژوند هم له خطر سره مخ کوي.»
د طالبانو له لوري د خپرو شویو وروستیو شمېرو له مخې، د جولای تر ۱۴مې پورې ۷ زره او ۹۰۳ تنه کډوال له ایران او پاکستانه افغانستان ته راستانه شوي دي.
له ایرانه د کډوالو د راستنېدو او اېستلو بهیر د ایران او اسراییلو ترمنځ د جګړې له پیلېدو او په دغه هېواد کې د امنیتي اندېښنو له زیاتېدو وروسته چټک شوی دی. له دې سره هممهاله ګاونډیو هېوادونو پر کډوالو ډېر محدودیتونه لګولي چې د هغوی د اوسېدو او تګ راتګ شرایط یې لا سخت کړي دي.
تر دې وړاندې د کډوالۍ نړیوال سازمان (IOM) په خپل یو راپور کې اعلان کړی و چې شاوخوا ۲.۴ میلیونه افغان کډوال چې په تېرو دوو کلونو کې له ایران او پاکستانه افغانستان ته راستانه شوي، په ټولنه کې د بېرته مېشتېدو لپاره له پراخو ننګونو سره مخ دي. د دغه راپور پر بنسټ، له دغو راستنېدونکو یوازې شاوخوا ۱۱ سلنه ثابت کار لري او لویه برخه یې د سرپناه، لومړنیو خدمتونو او کاري فرصتونو ته د لاسرسي په برخه کې له جدي ستونزو سره مخ دي.
