د چاپېریال ساتنې او کرنې یو شمېر کارپوهان په میدان وردګو ولایت کې د غیرمعیاري څاګانو د کیندلو او د کرنې لپاره په پراخه کچه د ځمکې لاندې اوبو د را اېستلو په اړه اندېښنه ښيي. دوی وایي چې د کرنیزو ځمکو د خړوبولو لپاره د لمریزې برېښنا د پمپونو د کارونې پراختیا، د ورښتونو له کمښت او د وچکالۍ له دوام سره یوځای د ځمکې لاندې اوبو پر سرچینو فشار زیات کړی دی. د دغو کارپوهانو په وینا، د ځمکې لاندې اوبو د زېرمو ظرفیت ته له پام پرته د اوبو را ایستل کولای شي د اوبو کچه راټیټه کړي او چینې او کاریزونه د وچېدو له ګواښ سره مخ کړي. دوی د باران او سېلابونو د اوبو د زېرمه کولو لپاره د اسانتیاوو نشتوالی هم هغه لامل بولي چې د څاګانو پر اوبو یې د کروندګرو تکیه زیاته کړې ده. کارپوهان ټینګار کوي چې د اوبو د سرچینو د لا ډېر کمښت د مخنیوي لپاره د څاګانو پر کیندلو څارنه، د اوبو ایستلو د اندازې تنظیمول او د اوبو لګولو د سپماکوونکو سیسټمونو پراختیا او زېرمه کولو د ځایونو جوړول اړین دي.
د چاپېریال ساتنې کارپوه احمد جاوېد نور وایي چې د غیرمعیاري څاګانو کیندل او د لمریزې برېښنا د پمپونو په مټ د ځمکې لاندې اوبو ایستل او په وچو او لږ اوبه لرونکو ځمکو کې کرنه د افغانستان په ډېرو سیمو، په ځانګړې توګه په میدان وردګو ولایت کې پراخه شوې ده. د هغه په وینا، د وچکالۍ د دوام او اقلیمي بدلونونو په شرایطو کې دغه بهیر د ځمکې لاندې اوبو سرچینې او د بوټو پوښښ له ګواښ سره مخ کوي. نور خبرداری ورکوي چې د اوبو پراخه را اېستنه ښایي په لنډمهال کې ځینو کروندګرو ته اقتصادي ګټه ورسوي، خو په اوږدمهال کې به اوبو ته د خلکو لاسرسی محدود او کرنه به له ستونزو سره مخ کړي.
احمد جاوېد نور وایي: «هغه کسان او کروندګر چې وچې او لږ اوبه لرونکې ځمکې په اجاره نیسي او هلته د غیرمعیاري څاګانو په کیندلو او د لمریزې برېښنا د پمپونو په کارولو کرنه پیلوي، ښایي په لنډمهال کې اقتصادي ګټه ترلاسه کړي؛ خو دا کار د اوبو د زېرمو د کمېدو په بیه تمامېږي. د ځمکې لاندې اوبو د کچې په ټیټېدو سره څاګانې، چینې او کاریزونه وچېږي او اوبو ته د سیمې د اوسېدونکو لاسرسی کمېږي.»
د چاپېریال ساتنې دغه کارپوه ټینګار کوي چې په لږ اوبو لرونکو سیمو کې باید د اوبو د سرچینو مدیریت لومړیتوب ولري او د لنډمهالې ګټې د ترلاسه کولو لپاره باید د دې سرچینې پراخه را اېستنه بې له دې چې پایلو ته یې پام وشي، دوام ونه کړي.
نور وایي: «موږ کولای شو له سبزیجاتو او د کرنې له ځینو محصولاتو پرته ژوند وکړو؛ خو له اوبو پرته ان څو ساعته هم ژوندي نه شو پاتې کېدای. هېڅ محصول، که هر څومره اقتصادي ارزښت ولري، د اوبو ځای نه شي نیولای. له همدې امله، د لنډمهالې ګټې د ترلاسه کولو لپاره د اوبو پراخ ایستل معقول کار نه دی او کولای شي د خلکو حیاتي سرچینې له منځه یوسي.»
ښاغلی نور د غیرقانوني څاګانو د کیندلو مخنیوی، د اوبو ایستلو د اندازې تنظیمول، د څاڅکي په بڼه د اوبو لګولو سیسټم دودول، د موسمي اوبو زېرمه کول او له اقلیمي شرایطو سره د سمون لرونکو محصولاتو کرل د هغو لارو چارو په توګه یادوي چې د ځمکې لاندې اوبو پر سرچینو فشار کمولای شي.
د چاپېریال ساتنې بل کارپوه حبیبالله طاهري وایي چې په میدان وردګو کې د ورښتونو کمښت او د وچکالۍ دوام د کرنیزو ځمکو د خړوبولو لپاره د ځمکې لاندې اوبو ته د کروندګرو اړتیا زیاته کړې ده. هغه زیاتوي چې د اوبو د کمښت په شرایطو کې د رومي بانجانو، پیازو، بادرنګو، بامیې او هندواڼو په څېر د محصولاتو کرل بې له دې چې د اوبو مصرف او له دغو محصولاتو ترلاسه کېدونکي عاید ته پام وشي، د اوبو د سرچینو مدیریت له ستونزو سره مخ کولای شي. د طاهري په وینا، د ځمکې لاندې اوبو د زېرمو د لا کمېدو د مخنیوي لپاره باید د محصولاتو کرنه له اقلیمي شرایطو او د اوبو د سرچینو له ظرفیت سره همغږې شي او د اوبو ایستلو پر اندازې څارنه زیاته شي. هغه همداراز د کرنې لپاره د باران او سیلابونو د اوبو پر زېرمه کولو ټینګار کوي.
د چاپېریال ساتنې دغه کارپوه وایي: «څرنګه چې د لمریزې برېښنا د پمپونو د کارونې لګښت کم دی، ښایي کروندګر د اوږدو ساعتونو لپاره اوبه وباسي او د ځمکې لاندې اوبو لویه برخه مصرف شي. د دغو زېرمو کمېدل د خاورې لندبل او اوبو ته د بوټو لاسرسی هم کموي او د ونو، څړځایونو او نورو بوټو پر ودې اغېز کوي. په هغو سیمو کې چې د اوږدې مودې لپاره په شدیده توګه اوبه ایستل کېږي، ان د ځمکې د کېناستو او پر سطحه یې د درزونو د رامنځته کېدو احتمال هم شته چې د چاپېریال لپاره جدي پایلې لرلای شي.»
طاهري وایي: «د اوبو د زېرمو د لا کمېدو د مخنیوي لپاره اړینه ده چې له څاګانو د اوبو ایستل د سرچینو د ظرفیت پر بنسټ تنظیم شي او د څاڅکي اوبو لګولو، د اوبو لګولو د وخت تنظیمولو او له اقلیمي شرایطو سره د سمون لرونکو محصولاتو د کرلو په څېر لارې چارې پراخې شي. همداراز، مسوولې ادارې باید د باران او سېلابونو اوبو د زېرمه کولو، د ځمکې لاندې اوبو د سرچینو د بډاینې او د چینو او کاریزونو د بیا رغونې لپاره عملي پروګرامونه پلي کړي. د اوبو د دوامداره مدیریت لپاره د کروندګرو، سیمهییزو ټولنو او مسوولو ادارو همکاري اړینه ده، څو هم د څښاک د اوبو سرچینې خوندي شي او هم په میدان وردګو کې د کرنې او بڼوالۍ اړتیاوې پوره شي.»
د کرنې د چارو کارپوه محمد سالم ساعي وایي چې د کابل په بازار کې د تقاضا له امله په میدان وردګو کې د سبزیجاتو د کرکېلې پراختیا کروندګرو ته د عاید د زیاتولو فرصت برابر کړی دی؛ خو د دې بهیر دوام د اوبو سرچینو مدیریت ته اړتیا لري. د هغه په وینا، د باران او واورې د اوبو د زېرمه کولو لپاره د مناسبو بنسټیزو اسانتیاوو نشتوالی د دې لامل کېږي چې موسمي اوبه په اغېزناکه توګه په کرنه کې ونه کارول شي او کروندګر د خپلو ځمکو د اړتیا وړ اوبو د برابرولو لپاره پر څاګانو لا ډېر متکي شي. ساعي ټینګار کوي چې د اوبو د زېرمه کولو د تاسیساتو جوړول او کروندګرو ته د تخنیکي ملاتړ برابرول کولای شي د اوبو د سرچینو کارونه ښه کړي او په راتلونکو کلونو کې د کرنیزو محصولاتو د زیانمنېدو مخه ونیسي.
ساعي وایي: «د ځمکې لاندې اوبه په حقیقت کې یوه ستراتیژیکه سرچینه ده چې دولتونه او ټولنې کولای شي په بېړنیو شرایطو او د انساني اړتیاوو د زیاتېدو پر مهال د ژوند د دوام لپاره په سمه او معقوله توګه ترې ګټه واخلي. په افغانستان کې د اوبو د مناسب مدیریت د نشتوالي او د ورښتونو په موسم کې د روانو اوبو د اغېزناکې نه کارونې له امله، کروندګر د نویو وسایلو او د اوبولګولو د پمپونو په کارولو تر پخوا ډېر د ځمکې لاندې اوبو ته مخه کړې ده. دغه بهیر کولای شي د ایکوسیستم توازن ګډوډ کړي، د وچکالۍ او د ځمکې د چاودېدو لامل شي او په اوږدمهال کې د ځمکې لاندې اوبو زېرمې په شدیده توګه کمې کړي.»
د کرنې دغه کارپوه د باران او واورې د اوبو د زېرمه کولو لپاره د کافي اسانتیاوو نشتوالی په میدان وردګو کې د اوبو د سرچینو د مدیریت له ننګونو بولي. د هغه په وینا، د موسمي اوبو یوه برخه د اوبو د ډنډونو او د زېرمه کولو د مناسبو ځایونو د نشتوالي له امله له دغه ولایته بهر بهېږي او د ځمکې لاندې اوبو د سرچینو د بیا تغذیې لپاره د هغې د کارولو فرصت له منځه ځي.
ساعي وایي: «که څه هم د میدان وردګو په ځینو سیمو کې مناسب ورښتونه کېږي، خو د باران او واورې ډېره برخه د روانو اوبو په بڼه له دغه ولایته بهر وځي، ځکه د اوبو د زېرمه کولو لپاره کافي ډنډونه او ځایونه نشته. که په مناسبو سیمو کې د اوبو ډنډونه جوړ شي او موسمي اوبه زېرمه شي، د دغو اوبو یوه برخه کولای شي ځمکې ته ننوځي او د ځمکې لاندې اوبو د سرچینو په بیا تغذیه کې مرسته وکړي. له بلې خوا، افغانستان یوې روښانه کرنیزې ستراتیژۍ ته اړتیا لري، څو د هر محصول د کرلو لپاره مناسبې سیمې د اقلیمي شرایطو او د بازار د اړتیاوو پر بنسټ مشخصې شي او کروندګر هم له تخنیکي ملاتړ او اړینو اسانتیاوو برخمن شي. د منسجم پلان نشتوالی، له کروندګرو د ملاتړ کمېدل او د تولید لپاره د مشخصو پروګرامونو نشتوالی کولای شي په راتلونکي کې د اوبو پر سرچینو فشار نور هم زیات او د کرنیزو محصولاتو تنوع کمه کړي.»
یوناما تر دې وړاندې خبرداری ورکړی و چې په افغانستان کې اقلیمي او چاپېریالي ننګونې د خلکو معیشت او د خوړو خوندیتوب ګواښي. د دغه سازمان د راپور له مخې، وچکالي او د اوبو کمښت د هېواد له تر ټولو جدي چاپېریالي ستونزو دي او د نفوس تر نیمايي ډېر کسان یې له پایلو زیانمن شوي دي. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (فائو) هم ویلي چې پرلهپسې وچکالیو د افغانستان ۱۹ ولایتونه اغېزناک کړي او شمالي سیمې تر ټولو ډېرې زیانمنې شوې دي. د دغه سازمان په وینا، د اوبو د سرچینو کمېدل، د څړځایونو وچېدل او د کرنیزو محصولاتو له منځه تلل د کلیوالي ټولنو ژوند لا سخت کړی دی.
په داسې شرایطو کې، د چاپېریال ساتنې او کرنې کارپوهان په میدان وردګو کې د ځمکې لاندې اوبو د پراخې را اېستنې په اړه خبرداری ورکوي او وایي چې پر وچکالۍ او د اوبو د سرچینو پر کمښت سربېره، د دې بهیر دوام کولای شي اوبو ته لاسرسی او د کرنې پایښت له لا ډېرو ستونزو سره مخ کړي.
