یو شمېر افغانان وایي چې پر هېواد د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د کار فرصتونه کم شوي دي. دوی د طالبانو له تبعیض او قوم پالنې ډکې تګلارې د بېکارۍ د زیاتېدو او د کاري فرصتونو د محدودېدو له لاملونو بولي. د دغو هېوادوالو په وینا، د بېوزلۍ او بېکارۍ پراخېدو لوستي ځوانان او د معتبرو پوهنتونونو فارغان اړ کړي چې د کار موندلو لپاره ان د پخلي، بڼوالۍ، ساتنې او موټرچلونې په څېر دندو ته غوښتنلیکونه وسپاري. دوی زیاتوي چې ځوانان د همدې محدودو کاري فرصتونو د ترلاسه کولو لپاره هم له ستونزو سره مخ دي او په ځینو مواردو کې د خدماتي دندو لپاره هغو کسانو ته د لوستو غوښتونکو پرتله لومړیتوب ورکول کېږي چې نه سواد لري او نه مسلکي مهارتونه.
د دغو هېوادوالو په اند، د دې وضعیت دوام پر کورنیو اقتصادي فشارونه زیات کړي او په افغانستان کې یې د ښه راتلونکي د جوړولو لپاره د ډېرو ځوانانو هیلې مړاوې کړې دي. دغه هېوادوال د ګومارنې په بهیر کې د روڼتیا نشتوالی او پر تخصص او وړتیا د شخصي اړیکو غوره ګڼل هم د کاري فرصتونو د محدودېدو له لاملونو بولي.
احد صابرپور په خپله کوچنۍ کوټه کې د اقتصاد، مالي مدیریت او پولي بازارونو د څو ټوکه کتابونو ترڅنګ ناست دی او په چوپتیا کې په دې هیله چې دنده پیدا کړي، د «اکبر» د کارموندنې وېبپاڼه ګوري؛ خو هر ځل یې لټون بېپایلې پاتې کېږي.
د غزني دغه اوسېدونکی د کابل پوهنتون د اقتصاد پوهنځي فارغ دی، خو له هغې ورځې راهیسې چې د فراغت سند یې ترلاسه کړی، دنده یې نه ده موندلې. هغه وایي چې بېکارۍ له اقتصادي ستونزو سره مخ کړی او د کار نه موندلو له امله رامنځته شوي فشار یې پر رواني وضعیت هم اغېز کړی دی.
دغه ځوان وایي: «ما د خپلې تخصصي برخې اړوند یوې دولتي دندې لپاره ازموینه ورکړه، خو طالبانو راته کافر وویل او ویې ویل چې هغه کسان چې خپله ږیره لنډوي، دلته کار نه شي کولای. زه خپله قاري او د قرآن کریم حافظ یم، خو د طالبانو له واکمنېدو وروسته زموږ په ژوند کې هر څه بدل شول. د کار موندلو لپاره مې ان بڼوالۍ او خدماتي دندو ته هم غوښتنلیکونه وسپارل، څو له حلالې لارې د ډوډۍ پیدا کولو وس ولرم؛ خو په دغو برخو کې هم د کار فرصت راته برابر نه شو.»
د پنجشېر اوسېدونکی حسن په هېواد کې د بېکارۍ ورځ تر بلې زیاتېدل د اندېښنې وړ بولي. هغه وایي چې ډېری ځوانان د کاري فرصتونو د نشتوالي له امله اړ شوي چې غیرتخصصي او د لږ عاید لرونکي کارونه وکړي. د پنجشېر د دغه اوسېدونکي په وینا، د طالبانو په ادارو او ان په ځینو خصوصي ادارو کې واسطهپالنې او قومپالنې له کاري فرصتونو د ځوانانو په بې برخې کېدو کې هم رول لوبولی دی.
دغه ځوان زیاتوي: «ما په خپله لیدلي چې له کابل پوهنتونه فارغ شوي ځوانان بېکاره دي. دا په دې مانا نه ده چې هغوی وړتیا نه لري، بلکې د کار فرصت ورته نه برابرېږي. په ډېرو مواردو کې هغه کسان چې له طالبانو سره اړیکې لري یا یې خپلوان په وزارتونو او دولتي ادارو کې نفوذ لري، ان له اړین تخصص او تجربې پرته پر دندو ګومارل کېږي. په پایله کې، د څو کارکوونکو مسوولیتونه د متخصصو کارکوونکو پر اوږو کېږي او له دې سره هممهاله، نور متخصص کسان هم بېکاره پاتې کېږي. ډېری لوړ او د لوړ عاید لرونکي بستونه هم هغو کسانو ته ورکول کېږي چې له دولتي چارواکو سره اړیکې لري.»
د کابل اوسېدونکی شاهلطفی وایي چې په افغانستان کې د مناسبو کاري شرایطو نشتوالی نوې ښکارنده نه ده؛ خو د کاري فرصتونو محدودیت او اقتصادي فشارونو لوستي ځوانان اړ کړي چې داسې کارونو ته مخه کړي چې د دوی له تحصیلي څانګې او تخصص سره هېڅ تړاو نه لري.
د کابل دغه اوسېدونکی وایي: «په افغانستان کې له پخوا راهیسې د مناسبو کاري شرایطو نشتوالی یوه ستونزه وه او په ځانګړې توګه یې ځوانان له ستونزو سره مخ کړي دي. د کاري فرصتونو محدودیت او پر کورنیو اقتصادي فشارونو ډېر خلک اړ کړي چې هر کار پیدا کوي، هغه ومني؛ ان که د دوی له تحصیلي څانګې او تخصص سره تړاو هم ونه لري. ما په خپله داسې ځوانان لیدلي چې له معتبرو پوهنتونونو فارغ شوي، خو د خپلو کورنیو د لګښتونو د برابرولو لپاره په ساختماني کارونو بوخت دي. د دې وضعیت دوام ښایي ځینې ځوانان زدهکړې پرېښودو یا د غوره کاري فرصتونو د موندلو لپاره نورو هېوادونو ته کډوالۍ ته اړ کړي.»
د کابل بل اوسېدونکی ناصر وایي چې د بېکارۍ زیاتوالي او د عاید کمښت د کورنیو اقتصادي وضعیت لا سخت کړی دی. هغه زیاتوي چې ډېری خلک، ان هغه کسان چې پخوا یې عاید درلود، اوس له اقتصادي ستونزو سره مخ دي او یو شمېر یې د کار موندلو لپاره ایران او پاکستان ته ځي.
ناصر وایي: «په هېواد کې کاروبار ډېر خراب شوی او خلک له اقتصادي اندېښنو سره مخ دي. د کورنیو اقتصادي وضعیت دومره ستونزمن شوی چې ډېری خلک، ان موټرچلوونکي او هغه کسان چې پخوا یې عاید درلود، اوس له جدي اقتصادي ستونزو سره مخ دي. خلک د کار موندلو لپاره ایران او پاکستان ته ځي. څو ورځې وړاندې زما یو ملګری د کار لپاره ایران ته تللی و، خو له پولې بېرته راواړول شو. د خلکو اقتصادي وضعیت ډېر خراب شوی او ډېری یې ان په ورځ کې ۱۰۰ افغانۍ هم نه شي ګټلای. په افغانستان کې خلک له بېکارۍ، لالهماندۍ او بېوزلۍ سره مخ دي.»
د لغمان اوسېدونکی سلیمان وایي چې په افغانستان کې د کاري فرصتونو نشتوالي خلک اړ کړي چې د دندې موندلو لپاره ګاونډیو هېوادونو ته کډوال شي. هغه په دې باور دی چې که په هېواد کې دننه د کار زمینه برابره شي، خلک به د ژوند د لګښتونو د برابرولو لپاره نورو هېوادونو ته کډوالۍ ته اړ نه شي.
سلیمان وایي: «څو ورځې مخکې زما یو ملګری د کار لپاره ایران ته روان و، خو په لاره کې یې د هغو کسانو له مړو سره مخ شو چې ویل کېږي هلته وژل شوي وو. هغه د دې صحنې په لیدلو ووېرېد او بېرته افغانستان ته راستون شو. خلک پوهېږي چې د ایران پولیس پر کډوالو ډزې کوي او هغوی وهي، خو په افغانستان کې د کاري فرصتونو د نشتوالي له امله بیا هم اړ کېږي چې ایران ته ولاړ شي. هېڅوک نه غواړي خپل ژوند له خطر سره مخ کړي، خو کله چې په خپل هېواد کې د کار زمینه ورته برابره نه وي، خلک اړ کېږي چې د کډوالۍ د لارې خطرونه ومني.»
د دغو هېوادوالو شکایتونه په داسې حال کې مطرح کېږي چې د افغانستان اقتصاد لا هم له جدي محدودیتونو سره مخ دی. نړیوال بانک د دغه بنسټ د ۲۰۲۵ کال په راپور کې ویلي چې د افغانستان نږدې څلورمه برخه ځوانان بېکاره دي او ډېری هغه ځوانان چې کار لري هم له ټیټ عاید، کمو کاري ساعتونو او داسې دندو سره مخ دي چې د دوی له تحصیلي کچې سره سمون نه لري.
په همدې حال کې، د ۲۰۲۶ کال لپاره د افغانستان د بشري اړتیاوو او بشري مرستو د غبرګون د پلان له مخې، شاوخوا ۲۱.۹ میلیونه کسان، چې د هېواد نږدې ۴۵ سلنه نفوس جوړوي، بشري مرستو ته اړتیا لري. له دې ډلې د ۱۷.۵ میلیونه کسانو ته د مرستو رسولو پلان په پام کې نیول شوی دی.
له دې سره هممهاله، د خوړو نه خوندیتوب او خوارځواکي د افغانستان له نورو جدي ننګونو دي. د ۲۰۲۶ کال د اټکلونو له مخې، په هېواد کې شاوخوا ۱۷.۴ میلیونه کسان د خوړو له سخت نه خوندیتوب سره مخ دي او نږدې ۳.۷ میلیونه تر پنځو کلونو کمعمره ماشومان هم له حادې خوارځواکۍ سره مخ دي.
په داسې شرایطو کې، د کاري فرصتونو او ثابت عاید نشتوالي پر کورنیو اقتصادي فشارونه زیات کړي او یو شمېر اوسېدونکي یې د هېواد له پولو بهر د کار موندلو په لټه کې کړي دي. خو د دغو اوسېدونکو روایتونه ښيي چې بېکارۍ پر اقتصادي ستونزو سربېره، د ځوانانو پر تحصیلي او کاري راتلونکي هم اغېز کړی دی.
