د نړيوالو بنسټونو د راپورونو په حواله، افغانستان د هغو هېوادونو په کتار کې دی چې له اقليمي بدلون څخه ډېر اغېږمن دی. د روان لمريز کال له پېله تر اوسه د دغه هېواد په ګڼو ولایتونو کې ځپوونکي سېلابونه راووتل چې سلګونه کسان يې مړه او زرګونه نور يې زيانمن کړي دي. تازه په پروان، کاپيسا، پنجشير، کابل، پکتيکا، ميدانوردګ، ننګرهار او غزني کې سېلابونه راوتلي چې زرګونو کسانو ته يې زيان اړولی دی. دا سېلابونه هغې خاموشې سونامۍ ته ورته دي چې نږدې هره اوونۍ له خلکو قرباني اخلي، داسې چې د مقابلې لپاره يې اړين تياری نه شته. طالبان بیا د پيسو په راټولولو او عامه شتمنيو په لوټلو بوخت دي او په ناقانونه او نامسلکي توګه يې د کانونو استخراج ته دوام ورکړی دی. د ساموئلهال په نوم يو څېړنیز بنسټ راپور ورکړی چې افغانستان د اقليمي بدلون د اغېزو له اړخه د ۱۷۰ هېوادونو په ډله کې اتم ځای لري او دغه راز، د افغانستان ۶۰ سلنه وګړي بیا د اقليمي بدلون له ټکانونو اغېزمن دي.
وروستيو سېلابونو په پروان، کاپيسا، پنجشير، کابل، پکتيکا، ميدانوردګ، ننګرهار او غزني کې درانه مالي زيانونه اړولي دي. سېلابونو استوګنيز کورونه، سړکونه، د اوبو بندونه، د برېښنا ستنې، کرنيزې ځمکې او دوکانونه زيانمن کړي؛ خو د رامنځته شویو زيانونو په اړه کره شمېرې نه شته.
په کاپيسا کې طالب چارواکو ويلي چې د دغه ولايت په نجراب ولسوالۍ کې وروستيو سېلابونو سلګونه جريبه کرنيزه ځمکه، کورونه او ۱۱ هټۍ ویجاړې کړې دي. دغه راز، د نجراب ولسوالۍ په درې غوث کې يې څو کيلومتره سړک او د اوبو ۳۲ سربندونه اغېزمن کړې دي.
سږکال په پنجشير کې هم ځپوونکي سېلابونه راووتل. وروستيو سېلابونو په عنابې او رخې ولسواليو کې سلګونه جريبه کرنيزه ځمکه، د اوبو لسګونه کانالونه، د برېښنا بندونه او زرګونه پلونه او پلچکونه ويجاړ کړې دي.
په ننګرهار کې بيا د وروستيو سېلابونو لامله يو ماشوم مړ شوی او د څلورو ماشومانو په ګډون شپږ کسان ژوبل شوې دي. دغو سېلابونو لسګونه کورونه او دوکانونه، يو دولتي روغتون، لسګونه پلونه او پلچکونه او سلګونه جريبه کرنيزه ځمکه اغېزمنه کړې ده. دغه راز، د کابل ښار په ځینو سيمو کې ږلۍ او سختو ورښتونو بیا مالي زيانونه اړولي دي.
په غزني او پکتيکا کې د وروستيو سېلابونو له کبله درې کسان مړه شوي او سلګونه جريبه ځمکه او کورونه یې زيانمن کړې دي. په غزني کې سرچينو ويلي چې سېلابونو د دهيک ولسوالۍ په شيربز کلي کې يوه ښځه مړه کړې او لسګونه جريبه کرنيزه ځمکه يې زيانمنه کړې ده.
تېره اوونۍ د ميدانوردګ په بهسودو ولسوالۍ کې هم له سختو ورښتونو وروسته سېلابونه راووتل چې له کبله يې لږ تر لږه ۱۵ کورونه، سلګونه جريبه کرنيزه ځمکه، د تکراتګ لارې او د اوبو کانالونه ويجاړ شوې دي.
د ساموئلهال (Samuel Hall) په نوم څېړنیز بنسټ په یو راپور کې ویلي چې افغانستان له اقلیمي بدلونه د زیانمنتیا له اړخه د ۱۷۰ هېوادونو په کتار کې اتم ځای لري. د نوموړي بنسټ په وینا، د افغانستان نږدې ۶۰ سلنه وګړي د اقلیمي بدلون له ټکانونو اغېزمن شوي او له وچکالۍ، سېلابونو او اقلیمي بدلون سره د مقابلې لپاره یې وړتیا کمه شوې ده.
په راپور کې راغلي چې اقلیمي بدلون محصولاتو او اوبو ته لاسرسی پام وړ کم کړی او کروندګر اړ شوي چې د اوبو کم لګښته پایداره لارې چارې ولټوي. په راپور کې ویل شوي چې دا وضعیت د اقتصادي او ټولنیزو فشارونو، د ژوند لګښتونو زیاتېدو، کډوالۍ او د ټولنې د اړیکو د کمزوري کېدو لامل شوی دی. د نوموړي بنسټ په خبره، د عصري تخنیکونو سره د دودیزې پوهې ادغام او د اقتصادي او ټولنیز ملاتړ سیسټمونو پیاوړي کول بیا د دې اغیزو کمولو لپاره خورا مهم دي.
په راپور کې راغلي چې د خلکو دودیزه پوهه دې د تطبیق وړ ستراتیژیو په جوړولو کې وکارول شي. په راپور کې ویل شوي چې له اقلیم سره د سازګارۍ تدبیرونو د پراختیا په برخه کې د ښځو ګډون د لا زیاتې دوامدارې او کلتوري حللارې ډاډمنوي.
دغه راز، په راپور کې وړاندیز شوی چې د اوبو د پروژو په ډیزاین کې باید د ځمکې لاندې او سطحې اوبو د کارونې تر منځ انډول وساتل شي او که په کافي اندازه سطحي اوبه وي، د ځمکې لاندې اوبو را ایستلو پروژو ته دې اجازه نه ورکول کېږي. د راپور لیکوالانو زیاته کړې چې سطحې اوبه باید وکارول شي او د ځمکې لاندې اوبو سرچینې دې د ستراتیژیکو زېرمو په توګه وساتل شي.
یاد بنسټ په خپل راپور کې زیاته کړې چې د کلیوالو سیمو اوسېدونکي له ګڼو ننګونو سره مخ دي او په خبره یې، ان د خبرداري یو لومړنی سیسټم هم نه لري. په راپور کې ټينګار شوی چې د سیلابونو او نورو طبیعي پیښو زیانمنونکو سیمو ته دې د بیړني خبرتیا سیسټم جوړ شي.
بل پلو، د ملګرو ملتونو له ماشومانو د ملاتړ صندوق یا یونیسف په یو راپور کې ویلي چې په افغانستان کې ناڅاپي سېلابونه د ماشومانو لپاره بېړنی او دوامداره ګواښ دی. د نوموړي بنسټ په خبره، په افغانستان کې ماشومان له اغېزمنو کسانو دي چې ژوند او راتلونکی یې د اقلیمي بدلون په پاېله کې له ګواښ سره مخ دی.
یونیسف ویلي چې افغانستان د ماشومانو لپاره د اقلیمي بدلون د ګواښ په شاخص کې د ۱۶۳ هېوادونو په ډله کې پنځلسم ځای لري.
له دې وړاندې د ملګرو ملتونو د بشردوستانه چارو د همغږۍ دفتر یا اوچا راپور ورکړی و چې په افغانستان کې د مې میاشتې په سېلابونو کې لږ تر لږه ۸۳ زره کسان اغېزمن شوي دي. نوموړي بنسټ په یوه خپاره کړي راپور کې لیکلي چې ورښتونو د افغانستان په څو ولایتونو په ځانګړې توګه د دغه هېواد په ختیځ کې ورانی کړی دی. یاد بنسټ زیاته کړې چې دا مهال په افغانستان کې ۱۲.۴ میلیونه وګړي د خوړو له نه خوندیتوب سره مخ دي. د راپور په حواله، په افغانستان کې ۲۳.۷ میلیونه خلک مرستو ته اړتیا لري او د دغه هېواد ۴۸ سلنه وګړي بیا د بېوزلۍ کرښې لاندې ژوند کوي.
نړیوال بانک هم ویلي چې نړۍ د اقلیمي بدلون له یو بشپړ توپان سره مخ دی چې په خبره یې، دا حالت نابرابري لا پسې پراخوي او ډېر وګړي به د بېوزلۍ پر لور رهي کړي. د نوموړي بانک په وینا، روغتونونه او سړکونه دې جوړ شي چې د طبیعي پېښو او ورښتونو پر وړاندې مقاوم وي او کروندګرو ته دې د کرکېلې لارې چارې وروښوول شي؛ څو د شینکوړیزو ګازونو د خپرېدو په مقابل کې لاډېر مقاومت ولري.
د یادونې ده چې په افغانستان کې اقلیمي بدلون د خلکو پر ژوند او چاپېریال پام وړ اغېز کړی دی. افغانستان د دنګو غرونو، پراخو دښتو او وچو او نیمه وچو سیمو له کبله د اقلیم بدلون پر وړاندې اغېزمن هېواد ګڼل کېږي. د تودوخې لوړوالی، د اوبو کمښت او وچکالي بیا د موسمي بارانونو د بدلون لامل شوی چې دې چارې د خوراکي توکو پر امنیت او وګړو پر ژوند منفي اغېز کړی دی.
په افغانستان کې اقلیمي بدلون ډیر چاپیریالي زیانونه لکه د خاورې تخریب، د حیاتي تنوع کمښت او په بیلابیلو ایکوسیسټمونو کې بدلونونه رامنځته کړې دي او دا ټول عوامل بیا د سیلابونو او نورو طبیعي پیښو د زیاتوالي لامل شوي چې زیربناوې او د خلکو ژوند یې له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.
