جبري واده هغه نکاح ده چې په هغه کې د خاوند یا لږ تر لږه یوې غاړې (نارینه یا ښځینه) رضایت نه وي او د جبر او ناخوښۍ له مخې دغه نکاح تړل کېږي. جبري ودونه اوږد تاریخ لري او د تاریخ په اوږدو کې په ډېری طبقو او ټولنو کې په نارینه او ښځینه باندې په بېلابېلو لارو تپل شوي دي. په ټولنه کې ډېری عوامل د دې ناوړه کلتور د رامنځته کېدو لامل شوي او ډېری خلک (په ځانګړې توګه ښځې) یې په نښه کړي او په دوی باندې یې ویجاړونکي پایلې درلودې.
د ډیرو کلونو راهیسې، افغانستان، د یوې دودیزې ټولنې په توګه، د ښځو په وړاندې د هر ډول تاوتریخوالی لپاره یو اسانه بستر رامنځ ته کړی. سره له دې چې په تېرو ديارلسو کلونو کې د ښځو پر وړاندې د تاوتريخوالي، په ځانګړې توګه د اجباري ودونو او د ماشومانو د ودونو د مخنيوي په برخه کې له ټولو هڅو سره سره، د جګړې، بې وزلۍ او بې سوادۍ په څېر ډېر لاملونه لا هم په هېواد کې د دغه ناسم دود په دوام کې رول لوبوي. په دې مقاله کې هڅه شوې چې د ښځو پر وړاندې د تاوتريخوالي او جبري ودونو پر لاملونو او د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د هغې د زياتېدو لاملونه، په دې برخه کې د شريعت او قانون حکم، د اجباري ودونو پايلې او له هغې سره د مبارزې لارې چارې وڅېړل شي.
په افغانستان کې د تاوتریخوالي او جبري ودونو عوامل
افغانستان هغه خاوره ده چې تقریباً د خپل ټول تاریخ په اوږدو کې په داخلي او بهرنیو جګړو کې ښکیله ده؛ له پخوانیو زمانو راهیسې خلک د اور او لوګي په منځ کې ژوند کوي او په تاوتریخوالي او دردونو کې لوی شوي او د دوی روحونه او ارواوی له مرګ سره یو ځای شوي او د مرګ په شان زرګونه حالتو سره مخ دي. په دې هېواد کې د نر او ښځې، د ماشومانو او ځوانانو په ګډون پر ټولو خلکو د کړاوونو، سختیو او دردونو اور بل شوی او د هر چا روح او اروا یې ټپي کړی ده؛ یعنی په دې خاوره کې تاوتریخوالی د هر چا پر ضد کارول شوی او هر چا ته یې زیان رسولی دی، خو ښځوته یې زیات زیان اړولی.
په افغانستان کې تاوتریخوالی ناوړه بڼې لري. د تاوتريخوالي تر ټولو ناوړه ډول چې د ښځو پر وړاندې د تاوتريخوالي د نورو ډولونو د دوام لامل شوى، فرهنګي تاوتريخوالى دى چې کلتوري تاوتریخوالی د ټولنې په کلتور کې ځای لري. په افغانستان کې سرپرستي یا مرد سالاري نظام، ناوړه دودونه او په سلګونو نور لاملونه چې د دې لامل شوي ترڅو دا ډول تاوتريخوالی په يوه عادي کار بدل شي.
د کلتوري تاوتریخوالي یوه بیلګه چې په افغانستان کې له څو کلونو راهیسې روانه ده د نجونو او ماشومانو اجباري ودونه دي چې د بشري هڅو او د ښځو د بشري حقونو، د ښځو د مالي خودکفایۍ، کلتوري بدلونونو او د ښځو د حقونو د ملاتړ د بنسټونو جوړولو سره سره اوس هم د یو عادي عمل په توګه دوام لري، د دې خاورې ښځې او نجونې لا هم د دې تاوتریخوالی سره مخ دي.
خو هغه پوښتنه چې ذهن ځوروي دا د چې څه لامل شوې چې ښځې باید د مجبورېت ژوند ته تن کېږدي او دی ته مجبوري شي چې د هغه چتر لاندې ژوند وکړي چې هلته ساه اخیستل ناممکن دي؟
په افغانستان کې د اجباري ودونو د دوام لپاره ډیری فکتورونه د مثبتې انرژۍ په توګه لیست کیدی شي؛ له دی جملې څخه:
جګړه: د ډېرو کلونو لپاره د یوې بدې او ویجاړونکې پدیدې په توګه، چې د افغانستان خلک یې په ځانګړې توګه ښځې قرباني کړې او د ښځو او نجونو لپاره یې د ژوند عادي چارې ناممکنې کړې دي. له بلې خوا د جګړو له امله د یتیمو نجونو او کونډو برخلیک یو ناورین دی. د دی تراژیدۍ ژوروالی هغه وخت معلومېږي چې د جګړې په پایله کې ښځې د خپلو حقونو او ارزښتونو له لاسه ورکولو، پلورلو، اجباري ودونو ته تسلیم او له تاوتریخوالي او جنسي تیري سره مخ کیږي. جګړه په یوه جغرافیه کې د بې وزلۍ، بې روزګارۍ، بې سوادۍ او د ناسمو دودونو د دوام اصلي لامل دی او په افغانستان کې د جګړې دوام ګڼې تراژیدۍ هم رامنځته کړې، چې د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی او په ځانګړې توګه جبري ودونه یې ښکاره بېلګې دي.
فقر: فقر د یو عامل په توګه یادولای شو چې په افغانستان کې تاوتریخوالی او خلک جبري ودونو ته هڅوي. وزګاري، د کار نشتوالی او په افغانستان کې د بې وزلو کورنیو لپاره د ژوند د پرمخ بیولو نه شتون د اجباري ودونو، کم عمره ودونو (د ماشومانو ودونه) او حتی د نجونو او ښځو د خرڅلاو اصلي لاملونه دي. په تېر کال کې په هېواد کې بېکاري او سخته بې وزلي او ناخوالې د دې لامل شوې، چې ډېر ماشومان وپلورل شي، ډېرې نجونې په زور ودونو ته اړې شوې، د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی ډېر شوی او ډېرې ښځې د دغه تاوتریخوالي قرباني شوې دي. لومړنی ماشومه چې د طالبانو له خوا د افغانستان تر واکمنۍ وروسته پر یوه بوډا پلورل شوی وه، د فاریاب ولایت اوسیدونکی وه چې نوم یې «بهشته» وه.
بې سوادۍ او د زده کړې له حق څخه د نجونو محرومیت: بې سوادي پخپله یو ناورین دی؛ په افغانستان کې د څلویښت کلنو جګړو له امله ډیری ښځې بې سواده پاتې شوي او یا هم له زده کړو بې برخې دي. په هغه هیواد کې چې ښځې او نارینه د شرعي احکامو او قوانینو د زده کړې او پوهاوي پوهه نه لري او حاکمه ډله په بشپړه توګه بې سواده وي، خلک څنګه پوه شي چې واده څه شی دی او موخه یې څه ده؟ د دوی باور دا دی چې ښځه د نارینه وو د جنسي غوښتنې، تکثیر او د انساني نسل د دوام وسیله ده. ښځه باید آزاده اراده ونه لري، هیڅ حق نلري، هیڅ ازادي نلري، د میړه انتخاب حق نلري او حتی که ویښتان پرې کوي، باید د کورنۍ له نارینه وو څخه اجازه وغواړي. په افغانستان کې بې سوادی د تاوتریخوالي، له ښځو سره ناوړه چلند او جبري ودونو ته لاره هواره کړې ده. پر دغو ستونزو سربېره له یوې خوا د نجونو لپاره د ښوونځيو تړلو دروازو له ټولنې څخه نجونې بې برخې کړي او له بلې خوا د پلان نشتوالی، د برخلیک نشتوالی او د نامعلومې راتلونکې وېره د دې لامل شوې چې نجونې د زده کړو په حال کې په زوره وده شي.
ناسم دودونه: افغانستان یو دودیز هیواد دی. د اجباري ودونو د منع کولو په اړه له پرله پسې ټینګار سره سره لا هم ناڅرګند دود او ناسم دودونه شتون لري. د ښځو په اړه ناسمو عقايدو او افکارو د نجونو د ودولو په برخه کې ناسم دودونه او رواجونه پياوړي کړي او نجونې يې اړې کړي، چې که يې کورنۍ (په ځانګړې توګه نارينه) د دوي برخلیک ټاکي باید هغه پریکړه ومني، د غبرګون حق نه لري؛ آن که د نجلې ژوند هم په خطر کې وي.
شريعت او قانون د انجونو او هلکانو د واده لپاره یوه موده د پيژندګلوۍ دوره ګڼلې ده او دواړو اړخونو ته يې دا حق ورکړی دی چې که په يو ځای ژوند کولو باندې راضي نه وي نو کوالی شي چې نامزدي فسخ کړي. خو په افغانستان کې ناوړه دودونو د عزت او درناوي مساله په کې شامله کړی ده او د همدې پر بنسټ په افغانستان کې نجونې د خپل خاوند د ټاکلو حق نه لري، د اختلاف په صورت کې د نامزاړی د فسخه کولو او طلاق حق نلري. حتی د میړه له مړینې وروسته ښځې حق نه لري چې له کوره ووځي او باید د کورنۍ له یو نارینه سره واده وکړي.
لاندې صورتونه هم د ناسمو رواياتو له مخې د نکاح په توګه منل شوي، چې هر يو يې په خپل حق کې اجباري نکاح ده:
په کم عمر کې ودونه (د ماشومانو ودونه): د ماشومانو پلورل او په کم عمر کې د نجونو ودول له بشري حقونو څخه ښکاره سرغړونه بلل کېږي او د افغانستان مدني قانون د نجونو لپاره د واده عمر ۱۶ او د هلکانو لپاره ۱۸ کاله ټاکلی دی. دا عمر هم د نجونو لپاره د دې حقیقت له امله زیان رسوي چې دوی نشي کولی خپل ښوونځي بشپړ کړي او د روغتیا له پلوه هم ډیر وختي دی؛ خو په افغانستان کې کم عمره ودونه یوه عادي خبره ده، ډېری نجونې له اته کلنۍ وروسته د کورنۍ له خوا د زیاتو لګښتونو د ترلاسه کولو په بدل کې ودونو ته اړ کېږي.
په بدو کې ورکول: په بدو کې ورکول یا واده چې په هغه کې د نجلۍ کورنۍ خپله لور د بلې کورنۍ (واده شوي یا مجرد) هلکانو ته د جرم په بدل کې د وینې په قیمت ورکوي. دا ډول واده د نجونو لپاره یو له خطرناکو اړیکو څخه ګڼل کیږي، چې ډیری وختونه د تاوتریخوالي لامل کیږي.
د تبادلې واده: په افغانستان کې کورنۍ معمولاً خپله لور د دې کورنۍ له زوی (مجرد یا واده شوي) سره د واده د لګښتونو د سپما په خاطر په نکاح ورکوي او د هغې لور په بدل کې چې د خپل زوی لپاره غوره کوي مهر نه ورکوي. په دې واده کې ښايي دواړه نجونې راضي نه وي.
د دغو ودونو اصلي لامل په افغانستان کې بې وزلي او ناسم دودونه دي، چې په تېر کال کې د بېکارۍ له امله په کې زیاتوالی راغلی دی.
جهاد النکاح: په تیرو شلو کلونو کې د طالبانو غړو په هغو سیمو کې چې د دوی په ولکه کې دي له هیڅ ډول زور او فشار څخه ډډه نده کړی او په بیلابیلو پلمو یې پر خلکو تاوتریخوالی کړی دی. د جهاد په پلمه د ودونو کول په تیرو شلو کلونو کې د طالبانو د ښکاره تاوتریخوالي یو ډول دی. کورنو به وېره درلوده چې طالبان به دوی ته زیان ورسوي او دوه لارې یې درلودې: یا به دوی خپل کورونه او سیمې پریږدي او یا دې د طالبانو د غوښتنې سره سم خپلې لوڼې قرباني کړي چې د خلکو لپاره دا دویم انتخاب اسانه وه. په دې مسله کې پولو ته نږدي سیمې ښکیلې وې؛ خو د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته دا ستونزه لا پسې پراخه شوه. طالبان د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د منع په برخه کې د ملي او نړیوالو قوانینو او کنوانسیونونو پابند نه دي او د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي مفهوم د دوی په ذهنونو کې داسي ځای پر ځای شوی دی چې هر هغه څه به کوي چې د ښځو په وړاندې یې زړه وغواړي، هیڅ اجرایوي واک د دوي مخه نشي نیولای. له همدې امله طالبانو واک ته له رسېدو وروسته د ښاري نجونو د ودولو په موخه د اجباري ودونو شمېر ډېر کړی او ویلي یې دي چې هر سړی د څلورو مېرمنو حق لري.
د جبري ودونو قانوني مخنیوی
د شريعت له نظره هغه واده چې جبري وي او دواړه خواوې پرې راضي نه وي باطل دی. جبري ودونه په اسلام کې قانوني نه دي. ځینې فقهاء په دې باور دي چې که د هلک او نجلۍ واده په زور سره شوی وي، نو د دوی ترمنځ واده کول “زنا” ګڼل کیږي. (البته، فقهاء په دې مسله متفق نه دي.) د افغانستان د مدني قانون ۵۰۵مه ماده د واده د اړخونو په رضایت او زور پرته ټینګار کوي، که دا کار په زور شوی وي، دغه واده د قانون خلاف دی، باطل دی. واده هم یو له هغو قراردادونو څخه دی چې د افغانستان د مدني قانون له مخې د تړون د اړخونو (نر او ښځې) رضایت اړین ګڼل کیږي. نړیوال اسناد دا هم وايي چې د میړه او ښځې انتخاب حق د هر فرد قانوني حق دی او د ښځو په وړاندې د هر ډول تبعیض د منع کنوانسیون د میړه په آزاده او بشپړ رضایت ټینګار کوي او په انتخاب کې د نارینه او ښځینه مساوي حقونه په پام کې نیسي. د دغه کنوانسیون له مخې هم جبري ودونه مردود شوي دي.
د اجباري ودونو عواقب
په افغانستان کې نجونې له خپلو حقونو څخه د دفاع توان او وړتیا نه لري، له شته تاوتریخوالي سره د مبارزې له حق څخه بې برخې دي او د کورنۍ او ټولنې د حکمونو څخه د سرغړونې په صورت کې سزا ورکول کیږي او جسمي زیانونه ورته رسیږي. له همدې امله، دوی ډیری وختونه هغه ودونو ته مجبورېږي چې مناسب راتلونکی نلري او د کورنیو لپاره هم ویجاړونکي پایلې لري.
ښځو ته د ارزښت نه ورکول، ذهني فشار او د نجونو جنسیت د هغوی د غوسې، خپګان، سټریس او داسې نورو له روحي پېښو سره مخ کوي چې پایله یې له روحي او رواني ناروغیو سره مخ کېدل دي. هغه نجونې چې جبري ودونو ته اړ کېږي، په ځانګړې توګه په کم عمر کې، له مېړونو سره یې لېوالتيا کمه وي. د مېړه په وړاندې د کرکې احساس او د هغه غوښتنو ته نه تسلیمېدل د ښځو پر وړاندې د فزیکي او جنسي تاوتریخوالي لامل کېږي. “الهه” هغه ښځه ده چې په زور او جبر سره د طالبانو له یوه مهم غړي سره واده کولو ته مجبوره شوی وه، له همدې امله وهل ټکول شوې او په فزیکي او ذهني توګه ټپي شوې ده.
په تېر کال کې د اجباري ودونو له امله د نجونو د وژنې او ځان وژنې په اړه ډېرې اوازې اورېدلې شوی دي. “سیمین” تر ټولو روښانه مثال دی. هغه په بدخشان کې د خپلې کورنۍ له خوا وروسته له هغه ووژل شو چې په اجباري واده یې راضي نه شو. په دغه ولايت کې په يوه بله پېښه کې يوه هلک او نجلۍ چې د ټولنې ناسم دودونو ته يې د ژوند د تباه کولو اجازه نه ورکوله، بالاخره د کورنۍ او طالبانو له وېرې ځانونه سمندر ته وغورځول او خپل ژوند يې پای ته ورساوه. دا قضیې په هغو سیمو کې د اجباري ودونو د پایلو کوچنۍ بیلګې دي چې خلک یې د دې پیښو په خپرولو کې لاس لري. دا ډول پیښې په کلیو کې ډیرې کیږي.
د طالبانو تر واک ته رسیدو وروسته د اجباري ودونو د زیاتوالي عوامل او د هغې سره د مبارزې لارې چارې:
په تېر کال کې د ښځو ضد واکمنانو د واکمنۍ او له مذهب څخه د هغوی د وسیلې په توګه کار اخیستل، بې روزګاري، بې وزلي، د نجونو لپاره د ښوونځیو تړل، د ښځو په وړاندې د جنسیتي تعصب، د ښځو او نجونو د خوندیتوب لپاره د قوانینو نشتوالی او د زورواکو او د طالبانو لخوا د اجباري ودونو شمېر زیات کړی دی. په تیرو وختونو کې د قوانینو، قضائیه قوې، د ښځو د ملاتړو بنسټونو شتون او د ښځو د مالي خودکفایت له امله د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي لاسونه لنډ کړي ول. ښځو کولی شول د قانون تر شا پناه اخیستلو سره د خپلو حقونو دفاع وکړي. په هغه شرایطو کې، د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي سره د مبارزې لپاره د حل لارې ارزول اسانه وو. خو نن ورځ چې بېکاري او د بېوزلۍ پر وړاندې مبارزه ستونزمنه شوی، د ښوونځيو تړلو دروازو د بې سوادۍ پر وړاندې مبارزه ناشونې کړې ده.
د ښځو د ملاتړ د قوانینو نشتوالی او د طالبانو له خوا له قوانینو نه سرغړونې د تاوتریخوالي او جرمونو پر وړاندې مبارزه ستونزمنه کړې ده. د ښځو له خپلو مبارزو پرته، د دې پدیدې د له منځه وړلو لپاره کومه ځانګړې حل لاره نشته؛ خو پوښتنه دا ده، چې ایا د طالبانو د واکمنۍ ختمېدل به په افغانستان کې د دې ټولو ستونزو د ختمېدو په معنا وي؟
