د سویلي اسیا ګڼ څارونکي انګېري چې بنګلهدېش او افغانستان د دغې سیمې د تاریخي منظر په دوو بېلابېلو څنډو کې دي. یو یې په یوه حاصلخېزه سیندیزه دښته کې پروت دی چې اوبه یې د بنګال خلیج ته بهېږي او بل یې غرنی څلورلارې ده چې منځنۍ او سویلي اسیا سره نښلوي. نننۍ جیوپولیټیک لیدلوری، تر ډېره له دغو دوو هېوادونو سره د لرې پرتو ګاونډیانو په څېر چلند کوي چې هند، بېلابېلې ژبې او جلا سیاسي لوري له یو بله بېل کړي دي. تاریخ بیا تر دې ډېر بډای، ژور او پېچلی روایت وړاندې کوي.
له پېړیو راهیسې، هغه سیمې چې نننۍ بنګلهدېش او افغانستان جوړوي، د کډوالۍ، صوفي معنویت، سوداګریزو راکړو ورکړو، د امپراتوریو جګړو او د انساني تعاملاتو له لارې یو له بل سره تړلې پاتې شوې دي. افغان عارفان بنګال ته د لښکرو په مټ نه، بلکې د خپلو روحاني او معنوي دودونو د خپرولو له لارې ورسېدل. پښتانه اشراف د شمالي هند له سیاسي ګډوډیو وتښتېدل او په بنګال کې یې خپله شتمني او ټولنیز مقام بېرته ورغاوه. افغان پوځي مشرانو د بنګال له دلدلو او لمدو سیمو څخه د مغولي سترواکۍ د پراختیا پر وړاندې مقاومت وکړ، په داسې حال کې چې افغان ځمکوالو معماري او کلتوري میراثونه پرېښودل چې نښې یې تر ننه هم په دې خاوره کې پاتې دي.
دغو تعاملاتو د دواړو سیمو ترمنځ استعماري اړیکه نه ده رامنځته کړې، بلکې څو اړخیز او تمدني اړیکه یې جوړه کړې چې ریښې یې په خوځښت، زغم او ګډو سیاسي تجربو کې نغښتې دي. دا هېر شوی تاریخ د بنګلهدېش او افغانستان د نننیو اړیکو بنسټ جوړوي؛ داسې اړیکې چې یوازې پر ډیپلوماسۍ نه، بلکې د انسانانو د ژوند د پېړیو پېړیو ګډو او یو له بل سره تړلو تجربو له لارې راولاړې شوې دي.
هغه ځای چې د ورېښمو لار د سیند جلګې ته ورسېده
د مډرنو دولتملتونو له راڅرګندېدو ډېر پخوا، افغانستان د اوراسیا له تر ټولو ستراتیژیکو جغرافیایي موقعیتونو څخه برخمن و. د بلخ، هرات او کابل په څېر ښارونه د مهمو نښلونکو مرکزونو په توګه عمل کاوه، چې ایران، منځنۍ اسیا، هند او چین یې سره تړل. په همدې وخت کې، بنګال د هند د نیمه وچې تر ټولو شتمنو کرنیزو او سوداګریزو سیمو څخه وده وکړه او خپل اوبدل شوي ټوکر، وریژې، مصالې او لاسي صنایع یې د هند سمندر له لارې نورو سیمو ته صادرول.
دا دوه سیمې، که څه هم له یو بل څخه په ډېر واټن کې پرتې وې، د سوداګریزو او مذهبي شبکو له لارې سره نښلول شوې وې. سوداګر، عالمان، عارفان، د اسونو کاروباریان او زیارت کوونکي په منظم ډول پر دغو لارو تګ راتګ کاوه. د توکو ترڅنګ، افکار او نظریې هم له یوې سیمې بلې ته لېږدېدې. فارسي ژبه د اسلامي نړۍ په پراخو سیمو کې د اداري چارو رسمي ژبه ګرځېدلې وه او صوفي طریقتونو پراخې معنوي شبکې رامنځته کړې وې چې له منځنۍ اسیا څخه تر بنګال پورې غځېدلې وې.
د ډېرو امپراتوریو د پراختیا غوښتنې برعکس چې تر ډېره یې موخه فتحه او د سیمو نیول و، دا راکړه ورکړه تر ډېره د تدریجي کلتوري جذب او ادغام پر بنسټ ولاړه وه. هغه مساپر چې له افغانستان او منځنۍ اسیا څخه بنګال ته رسېدل، له داسې یوې نړۍ پالې ټولنې سره مخ کېدل چې پکې بودايي، هندو او اسلامي دودونو په ژوندۍ او متقابلې بڼې له یو بل سره تعامل لاره. د دغو مساپرو تر منځ، هېچا هم د یوه نامتو صوفي شخصیت په څېر دومره ژور معنوي اغېز پرېنښود چې نوم یې تر ننه د بنګلهدېش په شمالي سیمو کې ژوندی دی.
شاهسلطان ماهيسوار؛ د دودونو په زړه کې عارف
د افغانستان او بنګال ترمنځ له پخوانیو او مشهورو اړیکو څخه یوه د شاه سلطان ماهيسوار چې په شاه سلطان بلخي هم پېژندل کېږي، له نوم سره تړاو لري. «بنګلاپېډیا» یادونه کوي چې د هغه تاریخ تر ډېره د شفاهي روایتونو او ولسي باورونو له لارې خوندي پاتې شوی دی. د دغې سرچینې له مخې، عام باور دا دی چې هغه د بلخ د یوه پاچا زوی و او د یوې صوفي سلسلې او د سیمهییزو خلکو د عقیدت له لارې یې له بنګال سره اړیکه پیدا کړه. همدا سرچینه ټینګار کوي چې دا روایت تر ډېره دودیزه بڼه لري او د هممهاله تاریخي اسنادو له لارې په بشپړ او قطعي ډول نه دی تایید شوی.
سیمهییز روایتونه د هغه راتګ د یوه لوی کب پر شا د سپرېدو په توګه بیانوي؛ دا یوه سیمبولیکه کیسه ده چې د «ماهيسوار» یا «پر کب سپور» لقب څرګندونه کوي. تاریخپوهان تر ډېره دا جزییات افسانوي ګڼي، خو په ماهاستانګار کې د دغه عارف زیارت تر اوسه د شمالي بنګال د مذهبي منظرې یوه تلپاتې برخه بلل کېږي. (بنګلاپېدیا)
د نوموړي اغېز یوازې تر مذهبي وعظونو محدود نه و. د منځنیو پېړیو د ډېرو صوفي شخصیتونو په څېر، د بېلابېلو ټولنو ترمنځ د یوه منځګړي په توګه راڅرګند شو او د مېشتېدو، ټولنیزې هوساینې او ګډ ژوند هڅونه یې کوله. د هغه زیارت د عبادت او عقیدت پر یوه داسې ځای بدل شو چې تر اوسه هم د بېلابېلو مذهبي دودونو پیروان ورماتوي. په ماهاستانګار کې د هغه دوامداره درناوی یو مهم تاریخي واقعیت څرګندوي: په بنګال کې د افغانستان لومړنی اغېز د امپراتورۍ واکمني نه وه، بلکې معنوي تبادله وه. (بنګلاپېډیا)
د لودیانو تر پرځېدو وروسته
په شپاړسمه پېړۍ کې د بنګال او د افغان نخبهګانو ترمنځ سیاسي اړیکې په څرګند ډول ژورې شوې. په ۱۵۲۶ کال کې د پانيپت لومړۍ جګړې د هند د نیمه وچې سیاسي نظم بدل کړ. د بابر په لاس د ابراهیم لودي ماتې د ډیلي د لودي کورنۍ واکمني پای ته ورسوله او د مغولو واکمني یې پیل کړه. (بنګلاپېډيا)
ډېرو هغو افغان اشرافو او پښتنو پوځي قوماندانانو ته چې له لوديانو سره وفادار پاتې و، نوی سیاسي چاپېریال ورو ورو د دښمنۍ لوری نیوه. ګڼو یې د تسلیمېدو پر ځای جلاوطني غوره کړه او اصلي مقصد یې بنګال و.
هغه مهال د بنګال خپلواک سلطنت چې د سلطان نصیرالدین نصرت شاه تر واکمنۍ لاندې و، هم سیاسي فرصتونه او هم یې ستراتیژیک پناهځای برابراوه. «بنګلاپېډیا» نصرت شاه داسې واکمن معرفي کوي چې په ۱۵۱۹ کال کې د بنګال پر تخت کېناست او تر ۱۵۳۲ کال پورې یې واکمني وکړه. دا سرچینه یادونه کوي چې په ۱۵۲۶ کال کې د پانيپت په جګړه کې د بابر بریا د بنګال واکمني له ګواښ سره مخ کړه. (بنګلاپېډیا)
نصرت شاه، بابر ته د افغان مشرانو د سپارلو پر ځای، محتاطه، متوازنه او ډیپلوماټیکه تګلاره غوره کړه او ډېرو بېځایه شویو پښتنو ته یې اجازه ورکړه چې په بنګال کې مېشت شي. دغې کډوالۍ د بنګال سیاسي منظر بدل کړ.
افغان پوځي کورنۍ اداري جوړښتونو ته ننوتې، ځمکې یې ترلاسه کړې، له ځايي نخبهګانو سره یې کورنۍ اړیکې ټینګې کړې او ورو ورو د بنګال د واکمنې طبقې یوه برخه وګرځېدې. د دوی هویت له یوې کډوالې ټولنې څخه په سیمهییز سیاست کې پر ژورو ریښو ولاړو لوبغاړو واوښت. دا کډوالي د سویلي اسیا د تاریخ له لومړنیو بېلګو څخه ده چې پکې سیاسي پناهغوښتنې د یوې سیمې جمعیتي جوړښت او اداري نظام بدل کړ. بنګال یوازې افغان کډوالو ته پناه ورنه کړه، بلکې هغوی یې په خپله ټولنه کې مدغم کړل.
د افغانانو مقاومت
د مغولو امپراتورۍ هڅه وکړه چې بنګال تر خپلې ولکې لاندې کړي. دا بهیر نه چټک و او نه هم له مقاومت پرته وشو. د شپاړسمې پېړۍ په وروستیو کې یو غیرمتمرکز کنفدراسیون چې «بارو – بهویان» نومېده، د مغولو د پراختیا پر وړاندې د سیمې د پياوړو ننګونو په توګه سر راپورته کړ. که څه هم دا ایتلاف له قومي او سیاسي پلوه متنوع و، خو هغه سیمهییز واکمنان یې راټول کړل چې د بنګال د خپلواکۍ د ساتلو هوډ یې لاره.
په دغه ایتلاف کې له افغانانو سره تړلو د مقاومت څېرو په منځ کې عثمان خان لوهاني و چې په ډېرو تاریخي لیکنو کې په ساده ډول د «عثمان لوهاني» په نوم یادېږي. د نوموړي پوځي مبارزو د پېچلي پوځي سازمان، د بنګال د سیندیزو او اوبو لرونکو سیمو د ژورې پېژندنې او د لودي کورنۍ له سقوط څو لسیزې وروسته هم د افغان سیاسي شبکو د دوامداره نفوذ څرګندونه کوله.
د ګڼو امپراتوریو جګړو خلاف چې یوازې د قومي اختلافونو په چوکاټ کې تفسیرېږي، دا ایتلافونه ډېری مهال له قومي، مذهبي او سیمهییزو پولو هاخوا و. دا مبارزه یوازې د افغانانو د مقاومت څرګندونه نه وه، بلکې د یوې متمرکزې امپراتورۍ د پراختیا غوښتنې پر وړاندې د سیمې سیاسي خپلواکۍ د پراخې دفاع استازیتوب یې هم کاوه. د مغولو وروستۍ بریا هم دا میراث ورک نه کړ. برعکس، افغان پوځي کورنۍ په ټول بنګال کې مدغمې شوې او نسلونو یې پر سیمهییزو ادارو، ځمکو او سیمهییزو سیاستونو خپل نفوذ وساته.
معماري د حافظې په توګه
تاریخ تر ډېره په ډبرو کې ښه ژوندی پاتې کېږي. د بنګلادېش په بېلابېلو سیمو کې څو مهمې تاریخي ودانۍ د افغانانو د پښو نښې ساتلي او ښيي چې څنګه کډوالې ټولنې د بنګال د کلتوري هویت تلپاتې برخې وګرځېدې. تر ټولو مشهوره بېلګه یې د اوسني تانګایل ښار د «عطیه» جومات دی. «بنګلاپېډیا» وايي چې دا جومات د بایزید خان پني د زوی، سعید خان پني په امر په ۱۰۱۹ هجري قمري کال / ۱۶۱۰–۱۶۱۱ میلادي کې د امپراتور جهانګیر د واکمنۍ پر مهال جوړ شوی؛ په داسې حال کې چې د جومات پر بیا رغول شوې کتیبه کې د ۱۰۱۸ هجري قمري کال / ۱۶۰۹ میلادي نېټه لیکل شوې ده. دا ودانۍ د افغان معمارۍ د سبک د بشپړې بیا تولید پر ځای، د کلتوري انطباق او سازګارۍ بېلګه ده.
د دغه جومات د خښتو جوړښت، سفالي سینګار او د بنګالي معمارۍ ځانګړي عناصر، د فارسي کلتور له هنري اغېزو سره یوځای شوي چې اغېزې یې له افغانانو سره تړلو د پراختیا په برخه کې ونډه لرله. دا جومات یو مهم تاریخي اصل څرګندوي: کډوالي یوازې کلتورونه نه لېږدوي، بلکې د نویو کلتوري بڼو د رامنځته کېدو لامل هم ګرځي.
هغه افغان نخبهګان چې په بنګال کې مېشت شول، په داسې حال کې چې د خپلو نیکونو د میراث یوه برخه یې ساتله، ورو ورو یې له کوربه ټاټوبي سره ځان یو کړ. د هغوی جوماتونه، شتمني، مرستندویه بنسټونه او اداري جوړښتونه خپله د بنګال د تاریخي میراث یوه برخه وګرځېدل. ان نن هم په بنګلادېش کې د پښتني کورنیو اولادونه د ټولنې مدغم شوې برخه دي او د هغوی ریښې تر ډېره د کورنۍ د تاریخ له لارې یادېږي، نه د سیاسي توپیرونو له مخې.
ګډ هویت
عام تاریخي روایتونه بیا افغانستان تر ډېره د جګړو له زاویې او بنګال د سوداګرۍ او کرنې له لیدلوري انځوروي. خو د دغو دوو سیمو ترمنځ تاریخي اړیکه دا دواړه کلیشې ننګوي. هغه افغانان چې بنګال ته ورغلل، یوازې فاتحان نه و؛ هغوی زاهدان، عالمان، کډوال، سرتېري، مدیران، سوداګر او ځمکوال هم و. څومره چې بنګال هم یوازې د بهرني نفوذ غیرفعال منونکی نه و، بلکې په فعاله توګه یې هغه کسان بدلول چې دغې سیمې ته ننوتل.
هغه افغان کډوال چې د لودي کورنۍ له ړنګېدو وروسته د پناه په لټه و، ورو ورو د بنګالي ټولنې سیاسي او ټولنیزه برخه شول، په داسې حال کې چې د خپلو نیکونو د هویت ځینې برخې یې هم وساتلې. د هغوی اولادونو د بنګال په اداره، معمارۍ، پوځي مقاومت او مذهبي بنسټونو کې رول ولوباوه.
ښايي د دغو منځنیو پېړیو د اړیکو تر ټولو تلپاتې درس دا وي چې په سویلي اسیا کې هویت په کمه کچه ثابت پاتې شوی دی. برعکس، دا هویت د پېړیو په اوږدو کې د خلکو د ځای پر ځای کېدو، سمون او ګډ ژوند له لارې پرلپسې بدلون موندلی او وده یې کړې ده. نن ښايي بنګلادېش او افغانستان په دوو جلا جیوپولیټیکو سیمو کې پراته وي، خو د معاصرې ډیپلوماسۍ تر شا یوه ژوره او تاریخي بنسټیزه اړیکه پرته ده؛ داسې اړیکه چې د زیارتونو، د جګړو ډګرونو، کورنیو نسبنامو او ګډو یادونو له تارونو اوبدل شوې او لا هم د دواړو ټولنو بڼې ورکولو ته دوام ورکوي.
د منځنیو پېړیو د تاریخ دا پړاو، نه د دوو جلا ملي تاریخونو پیل، بلکې د یوه ګډ تاریخي جوړښت د رامنځته کېدو پیل دی؛ داسې جوړښت چې تارونه یې د استعماري واکمنۍ، ادبي تخیل او د شلمې پېړۍ د ملي ازادۍ له یوې ټاکونکې مبارزې پورې غځېدلي دي.
یادښتونه
الف: شاه سلطان ماهيسوار دې داسې یوه څېره وبلل شي چې تر ډېره د ولسي روایتونو او عامه باورونو له لارې پېژندل کېږي، نه دا چې له تاریخي پلوه بشپړ مستند شوی شخصیت وي. (بنګلاپېډیا)
ب: د نصیرالدین نصرت شاه او د پانيپت جګړې یادونه له تاریخي پلوه مستنده او باوري ده. (بنګلاپېډیا)
ج: د عطیه جومات د جوړېدو نېټه دې په غور او د هغې کتیبې پر بنسټ چې پرې استناد کېږي، د ۱۶۰۹ او ۱۶۱۱ میلادي کلونو ترمنځ یاده شي. (بنګلاپېډیا)
