د غزني یو شمېر اوسېدونکي د دې ولایت له تاریخي ودانیو سره د ځینو سیلانیانو پر چلند نیوکه کوي. دوی وايي، یو شمېر سیلانیان د تاریخي ځایونو د لیدو پر مهال پر دې ودانیو یادګارونه لیکي او انځورونه کاږي چې له امله یې د دغو آثارو تاریخي ارزښت او اصالت زیانمنېږي. د دوی په وینا، د طالبانو تر واک لاندې ادارو لهخوا د دغو کړنو د مخنیوي لپاره د کافي څارنې او اغېزناکو اقداماتو نشتوالی د تاریخي ودانیو د زیانمنېدو زمینه برابره کړې ده.
د غزني دغه اوسېدونکی له ۸صبح ورځپاڼې سره په خبرو کې ټینګار کوي چې په غزني کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ریاست باید د خبرداري د لیکدړو په لګولو، د عامه پوهاوي د پروګرامونو په جوړولو او د اړینو تدابیرو په نیولو سره د دې ولایت تاریخي ودانیو ته د زیان رسېدو مخه ونیسي. دوی له سیلانیانو هم غواړي چې د تاریخي ځایونو د لیدو پر مهال د کلتوري میراث د ساتنې اصول مراعات کړي او د دغو ودانیو پر دېوالونو له یادګار لیکلو او د انځورونو له کاږلو ډډه وکړي.
د غزني یو اوسېدونکی سلیم وايي، د تاریخي ودانیو پر دېوالونو یادګار لیکل او د انځورونو کښل د دغو آثارو ارزښت او ښکلا ته زیان رسوي. هغه زیاتوي چې د دغو ودانیو زیانمنېدل د سیلانیانو پر راجلبولو هم منفي اغېز کولای شي. د هغه په وینا، دغو آثارو ته د زیان رسېدو د مخنیوي لپاره باید پر تاریخي ځایونو څارنه زیاته شي او له هغو کسانو سره قانوني چلند وشي چې دغو ودانیو ته زیان رسوي.
سلیم وايي:«د تاریخي ودانیو پر دېوالونو یادګار لیکل او خطونه پرې کښل نه یوازې د دغو آثارو ښکلا ته زیان رسوي، بلکې پر تاریخي او کلتوري ارزښت یې هم اغېز کوي. سیلانیان باید پوه شي چې دغه ځایونه یوازې د لیدو او عکس اخیستو لپاره نه دي، بلکې د غزني د تاریخ او کلتور یوه برخه ده. زما په اند، یوازې عامه پوهاوی بسنه نه کوي؛ بلکې باید پر تاریخي ځایونو جدي څارنه وشي او له هغو کسانو سره قانوني چلند وشي چې دغو آثارو ته زیان رسوي. که نن له خپل تاریخي میراثه ساتنه ونه کړو، ښايي راتلونکي نسلونه د دغو آثارو د اصلي بڼې او اصالت د لیدو فرصت له لاسه ورکړي.»
د غزني یو بل اوسېدونکی روحالله وايي، په تاریخي ځایونو کې د خبرداري د لیکدړو او کافي څارنې نشتوالی د دې لامل شوی چې خلک د دغو ودانیو پر دېوالونو یادګارونه ولیکي. هغه ټینګار کوي چې د دې چلند د مخنیوي لپاره باید مشخص اقدامات وشي او لیدونکو ته د تاریخي آثارو د زیانمنولو د پایلو په اړه پوهاوی ورکړل شي.
روحالله وايي: «هغه سیلانیان چې د غزني د تاریخي ودانیو لیدو ته راځي، تمه لري چې د دغو آثارو اصلي جوړښت او تاریخي نښې وویني، نه هغه نومونه او لیکنې چې نورو کسانو پر دېوالونو پرېښې دي. دا چلند نه یوازې د ودانیو ښکلا کموي، بلکې د لیدونکو پام یې له تاریخي ارزښته هم اړوي. خلک باید پوه شي چې له یوه تاریخي ځایه رښتینی یادګار هغه عکسونه او خاطرې دي چې له ځان سره یې وړي، نه هغه لیکنې چې پر دېوالونو یې پرېږدي.»
د غزني یو بل اوسېدونکی حامد هم د غزني د تاریخي ودانیو پر دېوالونو د یادګار پر لیکلو نیوکه کوي او وايي، دا چلند د ځینو لیدونکو لهخوا د دغو آثارو تاریخي ارزښت ته د نه پاملرنې ښکارندویي کوي. هغه زیاتوي چې د دې کړنې د دوام د مخنیوي لپاره باید د تاریخي ودانیو د ساتنې په موخه مشخص اقدامات وشي.
حامد وايي: «کله چې وینم ځینې کسان د غزني تاریخي آثار له کرښو ډکوي یا پرې یادګارونه لیکي، خپه کېږم. د غزني تاریخي ودانۍ زموږ د هویت او تاریخ برخه ده او باید د راتلونکو نسلونو لپاره وساتل شي، نه دا چې پر دېوالونو یې د نومونو او یادګارونو په لیکلو زیان ورواړوو. دغه ودانۍ ډېر تاریخي ارزښت لري او هر ډول زیان ورته د ښکلا او اصالت د کمېدو لامل کېدای شي. که دا چلند دوام وکړي، ښايي راتلونکي نسلونه ونه شي کړای دغه آثار په هماغه بڼه وویني چې له پخوا موږ ته پاتې دي.»
په همدې حال کې، د کلتوري چارو یو شمېر پوهان وايي، د تاریخي ودانیو پر دېوالونو یادګار لیکل او د کرښو کاږل د دغو آثارو کلتوري ارزښت او تاریخي اصالت ته زیان رسوي. دوی ټینګار کوي چې د تاریخي میراث ساتنه د مسوولو ادارو او هېوادوالو ګډ مسوولیت دی او سیلانیان باید د تاریخي ځایونو د لیدو پر مهال له هر هغه چلنده ډډه وکړي چې دغو آثارو ته زیان رسوي. د دوی په باور، د څارنې زیاتول، د خبرداري د لیکدړو لګول او سیلانیانو ته پوهاوی ورکول کولای شي د دغو ودانیو د زیانمنېدو په مخنیوي کې اغېزناک پرېوځي.
د کلتوري چارو یو کار پوه کتابخان فیضي وايي، پر تاریخي ودانیو یادګار لیکل د دغو آثارو اصالت ته زیان رسوي او ارزښت یې کموي. هغه زیاتوي چې دا ستونزه یوازې په غزني پورې محدوده نه ده، بلکې په نورو ولایتونو کې هم لیدل کېږي.
ښاغلی فیضي وايي: «شاوخوا دوه میاشتې وړاندې کندهار ته تللي وو. د زابل ـ کندهار پر لاره د شیخ دراني په نوم یو منار شته چې خلکو پرې یادګارونه لیکلي او دې تاریخي اثر ته یې زیان رسولی دی. له بده مرغه، ځینې سیلانیان د تاریخي ودانیو د لیدو پر مهال د دغو آثارو د ساتنې اصول نه مراعاتوي.»
د کلتوري چارو بل کار پوه، چې نه یې غوښتل نوم یې په راپور کې یاد شي، وايي، پر تاریخي ودانیو یادګار لیکل ناسم کار دی او د دغو آثارو اصالت او کلتوري ارزښت ته زیان رسوي. هغه زیاتوي چې مسوولې ادارې باید د تاریخي آثارو د زیانمنېدو د مخنیوي لپاره لازم اقدامات وکړي او داسې زمینه برابره کړي چې سیلانیان خپلې خاطرې په مناسبه بڼه ثبت کړای شي.
د غزني د اوسېدونکو لهخوا د تاریخي ودانیو په اړه د ځینو سیلانیانو پر چلند نیوکې په داسې حال کې کېږي چې طالبان هم د خپلې واکمنۍ په بېلابېلو پړاوونو کې د افغانستان له کلتوري میراث سره د چلند له امله له نیوکو سره مخ شوي دي. د طالبانو د واکمنۍ په لومړۍ دوره کې، د ۲۰۰۱ کال په مارچ میاشت کې د دې ډلې د پخواني مشر ملا عمر په امر په بامیان کې د بودا سترې مجسمې ویجاړې شوې. دغه راز، دې ډلې په تېرو پنځو کلونو کې د کابل پوهنتون د ښکلو هنرونو پوهنځي مجسمې راټولې کړې دي.
د غزني د کلتوري میراث په اړه د ورکړل شویو معلوماتو له مخې، په دې ولایت کې نږدې ۱۰۰ تاریخي آثار ثبت شوي دي. د غزني اوسېدونکي وايي، د دغو آثارو یو شمېر یې بیارغونې او ترمیم ته اړتیا لري. د غزني کلا، د غزني زوړ ښار، جامع جومات، بالاحصار، تاریخي برجونه، د شریفخان ماڼۍ، د بیګم منار، سردار غونډۍ او د مسعود اول مقبره د دې ولایت له هغو تاریخي آثارو دي چې ساتنه یې د هېواد د کلتوري میراث د خوندي کولو لپاره اهمیت لري.
