هغه ورځې رایادېږي چې لا طالبان نه و راغلي؛ که څه هم جګړه وه او وخت ناوخت به د ښار په ګوټ ګوټ کې د چاودنو وېره احساسېده، خو ژوند روان و: نجونې ښوونځيو ته تللې؛ هلکانو به راتلونکي ته هیلې لرلې؛ کورنیو به د جګړې له خبرونو سربېره هم د مینې لپاره یو څه لرل؛ ښار لا د ګڼهګوڼې بوی ورکاوه؛ د لمر له راختو سره به د تازه ډوډۍ بوی په کوڅو کې خپرېده؛ کتاب پلورنځي به پرانیستي او له پېرېدونکو ډک و؛ د نجونو پر شونډو به موسکا خپره وه؛ د زدهکړو شوق و او ځوانانو به زده کول چې څنګه له سختیو راپورته شي.
هغه ورځې رایادېږي چې لا طالبانو نه شوای کولی د زرګونو نجونو د برخلیک رنګ پیکه کړي؛ هغه ورځې چې لا هیلې وې، هڅه د ژوند مهمه خبره وه، لوستل او لیکل لومړیتوب و او کتاب، کتابچه او قلم د هر کور پر طاقچه کې د ژوند ساه اخیسته. هغه ورځو ته فکر کوم چې لا طالبانو د نجونو د هیلو پر اسمان سیوری نه و غوړولی او تیاره یې د هغوی پر ژوند نه وه حاکمه کړې. هغه ورځې رایادېږي چې د نجونو د زدهکړو پر مهال به ګلان په ګلدانونو کې موسکېدل.
هغه ورځې رایادېږي چې نجونو به راتلونکی د کړکۍ له شا نه، د ښوونځي په کوڅو کې لټاوه؛ په خاورو لړلو بوټونو، له شلېدلو کتابونو او هغو سترګو سره چې لا نه پوهېدې، نړۍ به یې یوه ورځ پر وړاندې دروازې وتړي. هغه ورځې رایادېږي چې نجونو هېڅکله فکر نه کاوه، یوه ورځ به ښوونځي ته تګ، قلم نیول، د ښوونځي انګړ لیدل، پر څوکۍ کېناستل او تختې ته کتل یې ارمان شي.
هغه ورځې رایادېږي چې چا یوې دولس کلنې نجلۍ ته نه و ویلي، ښايي یوه ورځ د هغې لپاره لویېدل په دې مانا وي چې له ټولو هغو څېزونو لرې شي چې مینه ورسره لري؛ هغه ورځ چې کتاب یې د خونې په یوه ګوټ کې په دوړو کې پټ پروت وي او خپله به هر سهار په چوپتیا کې له خوبه راویښېږي او ګوري به چې د ښوونځي دروازې تړلې دي او د نجونو برخلیک لا هم په اسارت کې دی.
هغه ورځې او هغه نجونې رایادېږي چې یو دمي لویې شوې؛ هغو نجونو ته چې لا باید الفبا یې لیکلې وای، «قوقو» یې ویلې او نڅېدلې وای، خو مجبوره شوې چې د چوپتیا تمرین وکړي. هغو نجونو ته چې تر پرونه به یې د سبا د ازموینې اندېښنه لرله، اوس د داسې سبا په اړه اندېښمنې شوې چې نه پوهېږي څنګه به وي. هغو نجونو ته چې تر پرونه یې هیله لرله ډاکترې شي، خو نن ان د خپلو هیلو په اړه د خبرو اجازه هم نه لري. هغو نجونو ته چې غوښتل یې ښوونکې شي، اوس خپل کتابونه خپلې کوچنۍ خور ته ورکوي؛ ګواکې غواړي هغه څه چې ترې اخیستل شوي، لږ تر لږه راتلونکي نسل ته یې وسپاري.
کله کله فکر کوم چې طالبانو یوازې د ښوونځیو دروازې نه دي تړلې، بلکې د نجونو یوه برخه غږ یې هم د هماغو دروازو تر شا پرې ایښې؛ هغه چې خندلې، پوښتنې یې کولې، اعتراض یې کاوه، شعر یې وایه او د راتلونکي په اړه یې خبرې کولې. ګومان کوم، طالبانو د زرګونو نجونو روحونه د هماغو تړلو دروازو تر شا، په هغو ټولګیو کې چې له ښوونکو او قلمونو تشې دي، پرېيښې دي. ګومان کوم، زرګونه چیغې د هماغو تړلو دروازو تر شا په ستوني کې بند پاتې دي او زرګونه نالیکلي لا هم په کتابچو کې پراته دي.
خو له دې ټولو سره سره هم نجونې تسلیمې نه شوې؛ هغه چې په پټه کتابونه لولي، لیکي، خپل دردونه په کلمو کې بیانوي، خپل کړاوونه د جملو په منځ کې ځایوي او له سلګونو چیغو هم لوړ غږ لري. کله کله هماغه قلم چې په تیاره کې پر کاغذ خوځېږي، د هېرېدو او چوپتیا پر وړاندې اعلامیه وي.
زه له دې ټولو پېښو سربېره هم هغه سهار ته په تمه یم چې د وطن نجونې مې بیا خپل بیکونه پر اوږو واچوي؛ هغه سهار چې کوڅې به بیا د هغو نجونو د قدمونو غږ واوري چې کلونه یې انتظار ایستی دی. ښايي تر هغه مهاله ځینې لویې شوې وي، ښايي د ځینو ویښتان د سپین څادر لاندې سپین شوي وي او ښايي ځینې ارمانونه نور هغه د ماشومتوب نه وي. خو کله چې کتاب پرانیزي، پوه به شي چې لا هم د هغې کوچنۍ نجلۍ څه برخه یې په دننه کې ژوندۍ ده؛ هماغه چې یوه ورځ یې په ماشومانه لیکدود لیکلي و: «کله چې لویه شم، غواړم چې…..» او جمله یې نیمګړې پرېښې وه. ښايي یوه ورځ را وګرځي او د هماغې جملې پاتې برخه ولیکي. ښايي ولیکي: «کله چې لویه شم، غواړم خپل برخلیک خپله وټاکم.» او ښايي هغه ورځ افغانستان له «خاموشستان» څخه یو ګام لرې شي؛ ځکه هېڅ خاوره تر هغې په بشپړه توګه چوپه نه ده، چې لوڼې یې لا ارمانونه لري.
