افغانستان له کورونا سره د مقابلې لپاره د نړیوالې ټولنې مرستې ته اړتیا لري

تراوسه د نړۍ ټول خلک د کورونا ویروس له امله په یو ډول زیانمن شوي دي، خو د مخ پر ودې هېوادونو اوسېدونکي نړیوالو مرستو ته سخته اړتیا لري او د نړۍ د نورو خلکو په پرتله زیات تر فشار لاندې دي. د پرمختللو هېوادونو اقتصادي ظرفیتونو ته په پام سره، ددغو هېوادونو دولتونه توانېدلي په ښه توګه د کورونا له امله رامنځته شوی کړکېچ مدیریت کړي. خو مخ پر ودې هېوادونه، ددغې ښکارندې د مدیریت لپاره د هېوادونو او نړېوالو سازمانونو مالي مرستو ته اړتیا لري.
په نړيوالو سازمانونو کې، د روغتیا نړیوال سازمان او نړیوال بانګ په تېر یوه کال کې، له اړمنو هېوادونو سره ډېرې مالي او د درملو مرستې کړې دي. د بېلګې په توګه، د روغتیا نړیوال سازمان د کورونا د مخنیوي، تشخیص او مقابلې په موخه تراوسه کابو یو نیم میلیارد ډالره لګولي دي. نړیوال بانګ ژمنه کړې چې له څه د پاسه سلو مخ پر ودې هېوادونو سره کابو ۷۴ میلیارد ډالره مالي مرسته کوي. د نړیوال بانګ مرستې یوازې له کورونا سره د مبارزې او واکسینو په برخه کې نه دي بلکې د خوراکي توکو، مالي ملاتړ او بودیجې په برخو کې هم مرستې کوي.
په دې لړ کې، افغانستان له هغو هېوادونو څخه دی چې له کورونا سره د مبارزې او واکسینو د تطبیق په برخو کې د نړیوالې ټولنې مالي ملاتړ او د درملو مرستې ته اړتیا لري. نړیوالې ټولنې ژمنه کړې چې له کورونا سره د مبارزې په موخه له افغانستان سره ۶۰۰ میلیون ډالره مرسته کوي. له افغانستان سره دا مرستې کمې دي او په مالي سرچینو او ژمنه شویو پیسو سره په هېواد کې د کورونا له امله رامنځته شویو ستونزو مدیریت ناشونی دی. یو بل لامل چې په افغانستان کې د کورونا کړکېچ د نه کنټرول لامل کېږي، د افغانستان په روغتیايي بنسټونو په تېره بیا د عامې روغتیا په وزارت کې پراخ فساد دی. د عامې روغتیا پخوانی وزیر فیروزالدین فیروز او ددغه وزارت یو شمېر نور لوړپوړي چارواکي اوسمهال په فساد تورن دي. دا مسله ددې ښوده کوي چې ښايي د نړیوالې ټولنې دا مرستې به هم حیف و میل شي او په نږدې راتلونکي کې د کورونا ویروس کنټرول شوني نه دي.
نړیوال بانګ د افغان دولت په همکارۍ د ملي دسترخوان په نوم پروګرام پيل کړی او ټاکل شوې، هغو کابو پنځه میلیونه کورنیو ته چې د کورونا ویروس له امله زیانمنې شوې د مرستو بستې ورکړل شي. خو دا طرحه له هماغه پيله له نیوکو سره مخامخ وه. یوه جدي نیوکه په دولتي بنسټونو کې د پراخ فساد شتون دی چې د کورونا له امله زیانمنو وګړو سره د خوراکي توکو د عادلانه وېش په اړه اندېښنې رامنځته کوي. ددې طرحې له اجرا راهیسې، ددغو مرستو د حیف و میل او اړمنو ته یې د نه رسېدو په اړه رپوټونه خپاره شوي دي.
خو په دې لړ کې، تر ټولو مهمه پوښتنه چې اوس یې هر افغان له ځان سره لري داده چې دولت او نړیواله ټولنه د افغانستان د خلکو د واکسین لپاره څه پروګرام لري؟ ټاکل شوې چې د کورونا واکسین لومړی پړاو د ۲۰۲۱ میلادي کال په دوهمه نیمايي کې په افغانستان کې پيل او یوازې پر دېرش سلنه افغانانو به تطبیق شي. نړیوال بانګ او د آسیا پراختیايي بانګ ژمنه کړې چې هر یو د واکسین پروګرام د عملي کولو لپاره سل او پنځوس میلیون ډالره مرسته کوي. نړیوال ایتلاف هم ژمنه کړې د افغانستان د شل سلنه وګړو لپاره به په وړیا توګه د کورونا واکسین برابر کړي. له دې امله، ټاکل شوې په راتلونکو دوو کلونو کې څلوېښت سلنه افغانان د کورونا له واکسین څخه برخمن شي. له دې امله هم وخت او هم د وګړو شمېر ته په پام سره به په افغانستان کې کورونا واکسین په سمه توګه تطبیق نه شي. د علمې څېړنو له مخې، باید د هر هېواد له دریو دوې برخې وګړي واکسین شي ترڅو هغه هېواد په نسبي ډول ټولیز معافیت پيدا کړي. افغانستان اوسمهال د کورونا ویروس له دوهمې څپې سره مخامخ دی او که په دې برخه کې لازم تدابیر ونه نیول شي او له دریو دوې برخې وګړي واکسین نه شي، ښایي هېواد د دغه ویروس له نورو څپو سره هم مخامخ شي. پراخ دولتي فساد هم هغه بل لامل دی چې د واکسینو طرحه به له دغه ویروس سره د مبارزې د نورو طرحو په شان تر اغېز لاندې راولي.
دې پایلې ته رسېږو چې په کورونا د اخته وګړو شمېر او د هغې اقتصادي اغېزو ته په پام سره د ۲۰۲۱ میلادي کال تر پایه د دغه ویروس کنټرول ناشونی ښکاري. تر ټولو مهمه دا چې تر راتلونکو دوو کلونو د ټولو وګړو واکسینول امکان نه لري. له دې امله، ښایي افغانستان له کورونا ویروس سره مخامخ وروستی هېواد وي، نو نه یوازې په افغانستان بلکې په ټوله نړۍ کې له کورونا سره د مبارزې په برخه کې اړتیا ده چې نړیواله ټولنه په پراخه کچه له افغانستان او نورو اړمنو هېوادونو سره ددغه ویروس په وړاندې د مقابلې لپاره مرستې وکړي.