جګړه، سیاست، اقتصاد او کلتور هر یو له هغه روایت سره ځانګړی تړاو لري چې هغه توجیه کوي او پايښت وربخښي. دا مفهوم نوې موضوع نه ده، بلکې له انساني تمدن سره سم عمر لري. روایتونه کله د خلقت له اسطورې سره تړاو لري او کله هم بیا په ټولنه کې د سیاست او کلتور له بهیر سره تړل شوي دي. په اوسني پېر کې د روایت جوړونې اهمیت څو برابره زیات شوی او په سیاسي او ټولنیزو بدلونونو کې یې رول پراخ شوی، ځکه چې د نفوسو ورځ تر بلې زیاتېدل، د ژوند د شرایطو پېچلي کېدل او له یو بل سره د انساني ډلو د ګټو بې ساري تړل کېدل د واقعیت داسې توجیه او ښودلو ته اړتیا لري چې د دغو ګټلو له ساتلو سره مرسته وکړي.
روایتونه په خپل منځ کې په لویو روایتونو، کوچنیو روایتونو او منځنيو روایتونو وېشل کېدای شي. د لویو روایتونو موضوع معمولاً د پراخو انساني ډلو له ګټو سره تړاو لري چې د قوم، سیمې او جغرافیې له محدودو پولو اوړي او داسې اندېښنې، لېوالتیاوې او ارمانونه رانغاړي چې د خلکو پراخه طبقه پکې شامله وي. کوچني روایتونه په ځانګړې جغرافیه کې د مشخصو قومي، ګوندي یا طبقاتي ډلو له شرایطو او ګټو سره تړاو لري، څو د هغو ګټې په وجودي/بیولوژیکي او یا سیاسي/ټولنیزو کچو کې څرګندې کړي. په هغه تقابل کې چې د هېوادونو ترمنځ یا د هېوادونو دننه د انساني ډلو ترمنځ رامنځته کېږي، هر یو داسې روایت ته اړتیا لري چې د خلکو یووالی رامنځته کړي او د دغو ډلو د ګټو د ترلاسه کولو هڅه موجه او مشروع وښيي.
په افغانستان کې د شلمې پېړۍ له پیلېدو راهیسې د عصري نړۍ او د هغې د وخت له ایډیالوژیو سره د آشنا کېدو له وخت راهیسې، داسې روایتونه رامنځته شول چې ځینو یې له پولو اخوا لویو روایتونو الهام اخیستی و او ځینو نورو یې ځایي یا بومي بڼه لرله. د روایتونو وروستی شدید تقابل د جمهوریت په دوره کې و، چې یوې خوا ته طالبان او بنسټپاله ډلې وې او د خپلو کړنو د مشروع ښودلو او د جمهوري نظام د مشروعیت د سلب کولو لپاره یې خپل ځانګړی روایت طرحه او تبلیغاوه. بلې خوا ته هغه ځواکونه وو، چې د جمهوریت تر چتر لاندې راټول شوي وو او له توپيرونو سره سره یې د هېواد د ترقۍ او پرمختګ پر دوام یې ټینګار کاوه.
د طالبانو روایت د دې ډلې د عمر په درېیو لسیزو کې پر جګړې راڅرخېده او د تاوتریخوالي پالونکی و، چې کله د شر او فساد پر وړاندې د مبارزې په پلمه چې هغه مهال دا نوم د نورو وسله والو ډلو او ګوندونو ولکې ته کارول کېده او کله د بهرنیو ځواکونو د حضور او اشغال د پای ته رسولو په پلمه وړاندې کېده. طالبان او همفکره ډلو یې د خپل روایت په یوه برخه کې ویل چې په افغانستان کې دیني او دودیزې ارزښتونه له ګواښ سره مخ دي، ټولنه له دینه لیرې شوې او پردي کلتور ته د نفوذ لار پرانیستل شوې ده. په دغه روایت کې د وضعيت په تور ښودلو کې داسې مبالغې کېدې چې د بیخ بناوو په برخه کې پر پراخو پرمختګونو سربېره د جمهوریت له ځلانده لاسته راوړنو، لکه په زده کړو او تحصیل کې له پرمختګ، د رسنیو له ازادۍ، د ګوندونو او ډلو له مشارکته، د مدني بنسټونو او ټولنیزو سازمانونو له فعالیتونو، د واک پر سر له سوله ییزې سیالۍ او د ټولنیز ژوند د قانوني کولو له هڅو په بشپړ ډول یا تر ډېره انکار کېده. د طالباني روایت له مخې، حالات دومره ناورین ځپلي او زړبوږنوونکي وو، چې د نظام نسکورول یوازینۍ لار وه، او دې موخې ته د رسېدو لپاره باید له دواړو خواوو لسګونه زره کسان قرباني شي او ملت یې درنه بیه پرې کړي.
د جمهوریت روایت دا و چې افغانستان د تمدن او پرمختګ له کاروانه ډېر وروسته پاتې دی، او د دې ستونزې د حل لپاره باید د عصري تمدن له لاسته راوړنو د امکان تر بریده ګټه پورته شي او د شخړو د پای ته رسولو لپاره باید په عامه ډګر کې د هېوادوالو پراخه ونډه تضمین شي. پراخه ونډه یا مشارکت له پارلماني استازولۍ، د ولایتي شوراګانو له جوړولو، د ګوندي فعالیتونو له قانوني کولو او د جنسیتي، قومي، ژبني او سمتي تعصبونو له لمنځه وړلو پرته ممکن نه و. د جمهوریت په روایت کې له نړیوالو معتبرو معیارونو سره سم پر پراخ او پایښت لرونکي پرمختګ ټینګار و، څو هېواد د شاتګ او انحطاط له پړاوه تېر شي او د عصري تمدن له کاروان سره د یوځای کېدو لار ورته هواره شي. په دې روایت کې د ښځو او ټولنیزو او مذهبي لږکیو لپاره ځانګړی ځای په پام کې نیول شوی و او هڅه کېده چې په وزارتونو، ریاستونو او دولتي ادارو کې د هغوی حضور په نسبي توګه وساتل شي.
د طالبانو د خونړۍ تاوتریخوالي دوام له یوې خوا او د جمهوریت د نظام په ځینو برخو کې فساد او ناتوانۍ له بلې خوا، او تر څنګ یې د افغانستان پر وړاندې د د نفوذ لرونکو بهرنيو قدرتونو د ستراتیژۍ بدلون د دې لامل شو چې د جمهوریت روایت خپل اعتبار له لاسه ورکړي او د دغه نظام مشروعیت د ټولنې په ذهن او روان کې څپڅپانده شي او د خلکو لپاره یې د دفاع انګېزه کمزورې شي. څومره چې د جمهوریت روایت ډګر پرېښود، د طالبانو روایت یې هومره ځای ونیو. دا ځل د استخباراتي ادارو لخوا د جوړ شوي روایت پر بنسټ داسې تصور وړاندې کېده چې طالبان د پخوا پرتله بدل شوي او د افغانستان خلک کولای شي هیله ولري چې د دې ډلې په ګډون یو نوی نظام رامنځته شي او د دې ډلې پراخه او بې ویجاړوونکې جګړه پای ته ورسوي.
د طالبانو له واکمنېدو وروسته، د دې ډلې روایت او د هغې لابیګران پر دې ټينګار لري چې افغانستان له جګړې او ناامنۍ خلاص شوی، د واک جزیرې ختمې شوې او په هېواد کې شخړې نشته او له همدې امله باید د دې ډلې واکمني ومنل شي او د دې ډلې د واکمنۍ تر سیوري لاندې چوپتیا ته باید غاړه کېښودل شي. اپوټه، مخالف روایت چې اوس د فعالانو او د نړۍ په ګوټ ګوټ کې د جلاوطنو ډلو لخوا وړاندې کېږي، دا دی چې د طالبانو له لوري د واک یولاس کېدل د نورو ټولو ډلو له سختې ځپنې په ځانګړي ډول د ښځو د حقونو له ښکاره تر پښو لاندې کولو او له مذهبي، قومي او سمتي تبعیضونو سره مل دي، چې په هېڅ صورت د شخړې پای نه دی.
په تېرو سلو کلونو کې افغانستان څو ځلې د واک د یو لاس کېدو او د ډلو د ځپنې لنډمهالې دورې تجربه کړې چې تل به د سراسري امنیت په معنا انګېرل کېدې، خو هر ځل شخړه له سره پیل شوې او هر ځل دا شخړه لا خونړۍ شوې وه. سره له دې چې د طالبانو مخالف روایت په اوسني وضعیت کې پر عیني شواهدو او پر ځمکني واقعیتونو ولاړ دی، خو د نورو هېوادونو د ستراتیژۍ ناهمغږي او د دغه روایت د ملاتړو پراخ تیت او پرکوالی د دې لامل شوی چې تر اوسه پورې د معادلاتو پر بدلون اغېز ونه کړی، بې له دې چې د طالبانو د واکمنۍ د نړیوال مشروعیت د ترلاسه کولوبهیر ځنډنی کړي او په سیمه ییزه او نړیواله کچه د هغوی د په رسمیت پېژندلو مخه ونیسي. د طالبانو مخالف روایت کولای شي د بریا لور ته خپله لاره پرانیزي، که د بشري حقونو د ساتنې، ولسواکي، پراخ مشارکت، د جنسیتي تبعیض لمنځه وړلو، او د تنوع او پلورالیزم د ملاتړ په څېر فکټورونه پکې جوت وي. د طالبانو روایت د منل کېدو لپاره ډېر چانس نه لري، ځکه چې د ځپنې، تبعیض او استبداد توجیه کوونکی دی او یوې بلې خونړۍ شخړې ته زمینه برابروي.
