د ۲۰۰۱ کال سپټمبر ۱۱مې له برید وروسته امریکا د القاعدې د له منځه وړلو په پلمه پر افغانستان هوايي بریدونه وکړل او دغه هېواد ته یې خپل پوځ واستاوه، دا هغه وخت و چې پنځه کاله افغانانو له تاوتریخوالي او ظلم ډک حالت زغملی و. د ښځو له بشري حقونو سرغړونه (د زدهکړو او کار له حق څخه بې برخې کول)، په عام محضر کې د خلکو شخصیت او انساني کرامت ته سپکاوی کول، په جبري توګه په خلکو خپلې غوښتنې منل، د ږیرې پرېښودل، د غله لاس پرې کول او په ټوله کې صحرايي محکمې چې پرته له کوم ثبوت به خلک مجازات کېدل خلک یې له ډار او وحشته ډک حالت ته بیولي وو.
د امریکا له راتګ سره سم، د حامد کرزي په مشرۍ لنډمهالی حکومت اعلان شو او بیړنۍ لویه جرګه د افغانستان د ټولو ولایتونو د استازو په ګډون جوړه شوه، له هغه وروسته د اساسي قانون لویه جرګه او د ټول ټاکنو له لارې د خلکو په خوښه یو مشروع او قانوني جمهوري حکومت رامنځته شو.
له ۲۰۰۱ کال وروسته د افغانستان د بساینې او پرمختګ لپاره ټولې لارې هوارې شوې، د نجونو پر مخ د ښوونځیو دروازې پرانیستل شوې هغه نجونې چې پنځه کاله د زدهکړو له حقه محرومې وې، په دې موده کې له چا د ښوونځيو د دورې عمر تېر و، چا په لږو امکاناتو په کور کې درسونه ویلي وو او په شپږمو او اوومو ټولګیو کې شاملې شوې، ښځو د کار کولو حق بیا ترلاسه کړ او په ادارو او ښونيزو مرکزونو کې په کار وګمارلې شوې، د ښځو د ظرفیت لوړولو لپاره مختلفې پروژې منظورې شوې او ټولو افغانانو ته د یو نوي ژوند زیری ورکړل شو.
خو په دغې موده کې طالبانو د یوې ترهګرې ډلې په څېر په پټه خپل فعالیتونه ترسره کول او ځانمرګي بریدونه، بمې چاودنې او دې ته ورته کړنې به یې کولې او د هغو مسوولیت به یې پر غاړه اخیست.
له ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۲۱ پورې (۲۰کاله) د خلکو ژوند په نسبي ډول ښه و، د کار او سوداګرۍ زمینې ورته برابرې وې او ښځې تر ډیره له خپلو حقونو برخمنې وې. د ښځو لپاره ځانګړو ادارو لکه د ښځو چارو وزارت او تر دغه چتر لاندې په ولایتونو کې د ښځو چارو ریاستونو فعالیت کاوه، د دې تر څنګ د بشرې حقونو خپلواک کمیسیون د خلکو د حقونو په تیره بیا د ښځو د حقونو لپاره ځانګړې پاملرنه کوله. د جندر(د جنسیتي توپیر په پام کې نیول) ریاستونو په ټولو اداراتو کې فعالیت کاوه او د ښځو ونډې ته ځانګړې پاملرنه کیده؛ هغوی د هیواد د رهبرۍ په کچه او تصمیم نیونو کې ښکیلې وې او د خپلو خلکو او سیمې استازولي یې کوله.
خو دې هرڅه ته یو ناڅاپه د پای ټکی کیښودل شو او دغه ۲۰ کلنه مبارزه په یوه ورځ په اوبو لاهو شوه ، د ۲۰۲۱ کال د اګست میاشتې په ۱۵مې نیټې د افغانستان جمهوري حکومت سقوط وکړ او یو ځل بیا طالب (ترهګره ډله) پر هیواد حاکمه شوه.
د مخکیني جمهوري حکومت د چارو ادارې مخکینۍ کارکونکې امنه سادات (مستعار نوم) د تېر حکومت د سقوط کیسه داسې کوي: « د شنبې ورځ وه کله چې سهار دفتر ته د معمولو ورځو په څېر راغلم د دفتر فضا بدله ښکاریده د ارګ په انګړ کې هر ځای دوه دوه کسان ولاړ وو، او د هر چا له خولې مې اوریده چې ارګ نیول کیږي او د ولسمشر برخلیک به کټ مټ د ډاکټر نجیب الله په څېر کیږي، د دفتر ټول همکاران مو ډیر خواشیني او په وېره کې ول، په ګروپونو کې پیغام وشو چې ولسمشر به تر څو شیبو وروسته د ټلویزیون له لارې په ژوندۍ بڼه خبرې وکړي، له غرمې وروسته کله چې ولسمشر اشرف غنې له ټلویزیون خبرې کولې، هغه په خپلو خبرو کې ټولو ته ډاډ ورکړ چې زه استعفا نه ورکوم او تر اخري سلګۍ به جنګیږم، د دې خبرو په اوریدو د همکارانو په رنګ کې یو څه وینه پیدا شوه او ټول بیرته هیله مند شول. که څه هم په دې خبرو ټولو څه نا څه ډاډ ترلاسه کړ خو بیا هم د ولسمشرۍ ماڼې ټولو ښځینه کارکونکو ته خبر ورکړل شو، چې د احتیاط لپاره سر له سبا دفتر ته مه راځئ او خپل کمپیوترونه او مهم توکي ټول تسلیم کړئ دا وخت مونږ ټولو ښځینه وو ته د هېواد سقوط او له کاره د خدای پامانۍ شېبه وه او سبا سهار ۱۱ بجې کابل سقوط شو دغه توره ورځ به کله هم هېره نه کړم»
خلکو له طالبانو څخه دومره بدې خاطرې لرلې چې ان نه یې غوښتل یوه ورځ د دوی تر رژیم لاندې تېره کړي او د هېواد پریښودلو ته اړ شول او د کډوالۍ لاره یې غوره کړه، د اګست پر ۱۶ خلکو د حامد کرزي په نړۍوال هوايي ډګر ګڼه ګوڼه جوړه کړه او له هېواده د وتلو په لټه کې وو، ان تر دې چې ځوانانو د الوتکو په وزرونو پورې ځانونه نښلولي وو چې د الوتکو له پرواز سره په ځمکه را وغورځیدل او مړه شول.
د طالبانو له بیا وکمنیدو وروسته د ټولنې تر هرې برخې ښځې ډېرې زیانمې شوې او د رهبرانو د بې غوریو تاوان یې پرې کړ. د اګست له ۱۵مې وروسته یو ځل بیا د افغان ښځو لپاره تیارې ورځې پیل شوې.
په درېیو کلونو کې د طالبانو له لوري د ښځو پر وړاندې تر ۵۰ ډېر د ممنوعیت فرمانونه صادر شول؛ په لومړني فرمان کې د نجونو پر مخ له شپږم ټولکي پورته د ښونځیو دروازې تر امر ثاني پورې وتړل شوې، هغه ثاني امر چې تر دریو کلونو لا نه دی صادر شوی، ښځې یو ځل بیا په کور کېنول شوې او له یو محدودې طبقې پرته چې د هغوی کار ته جدي اړتیا محسوسیده لکه ډاکترانې، ښوونکې او د یو شمېر وزارتونو ځینې کارکونکې، نورې ټولې لوستې او د لوړو زدهکړو خاوندانې پر کور کېنول شوې. یادې شوې کارکونکې هم په لوړو بستونو کې د کار کولو اجازه نه لري.
طالبانو د خپلو بندیزونو په فرمانونو کې پر ښځو د زدهکړو او کار، د خبریالانو په غږ او انځور، په تفریخي پارکونو کې د ښځو په تک راتګ، سینګارتونونه او د ښځینه حمامونه، سپورت، موټر چلول، سفرونو ته او همدا رنګ نارینه ډاکټر ته بې له محرمه تګ او په لسګونو نور ضروري فعالیتونو کې بندیزونه ولګول.
په دې وروستیو کې د طالبانو د ریس الوزرا په نوي فرمان کې د ټولو ښځینه کارکونګو میاشتنی معاش ۵۰۰۰ افغانۍ وټاکل شو چې په دومره کمو پیسو د یوې پنځه کسیزې کورنۍ د ۱۰ ورځو لګښتونه هم نه پوره کیږي.
افغانو مېرمنو له دومره بندیزونو سره سره بیا هم خپله مبارزه روانه ساتلې او په ځلونو یې خپل غږ پورته کړی؛ د طالبانو له شکنجو او بندخونو نه دي وېریدلې او د خپل حق غوښتنې غږ ېې تر نړۍ رسولی دی، خو دا چې دغه خوارۍ او مبارزې به څه وخت رنګ راوړي ټول ورته په بې صبرۍ په تمه دي.
