د ۲۰۲۱ زېږدیز کال په مې میاشت کې مې په دې هیلې سره چې د افغانستان د اسلامي جمهوریت او طالبانو ترمنځ په احتمالي مذاکراتو کې چې ټاکل شوې وه په استانبول کې ترسره شي، ګډون وکړم، دغه ښار ته سفر وکړ. لومړني مذاکرات د روژې میاشتې له امله ترسره نه شول او بیا یې دا پلمه وکړه چې اختر دی او ترسره کول یې شوني نه دي. خو واقعیت دا و چې قطریانو او امریکایانو نه غوښتل چې ترکیه د افغانستان د حکومت او طالبانو ترمنځ د خبرو اترو کوربه وي، له همدې امله یې بې ځایه پلمې کولې څو په ترکیه کې د خبرو مخه ونیسي. په استانبول کې له یوې اوونۍ پاتې کېدو وروسته مې پریکړه وکړه چې کابل ته لاړ شم څو اختر له خپل پلار، مور، ملګرو، خپلوانو او همکارانو سره تېر کړم. دا په داسې حال کې وه چې نږدې دوه کاله د سرطان ناروغۍ له امله چې پرې اخته شوی وم او پر خپلې درملنې بوخت وم، پر دې نه وم توانیدلی چې خپل ګران کابل ته لاړ شم. کوچنی اختر ښه او په خوښۍ تېر شو او کورنۍ او ملګرو مې را باندې ډېرې مهربانۍ وکړې او پر دې چې توانېدلی وم سرطان ناروغۍ ته ماتې ورکړم، ټول خوشحاله وو.
د سقوط لومړنۍ نښې
له کابله تر دوو کلونو لېرېوالي وروسته، په لومړۍ ورځ چې کابل ته راغلم، د عامو خلکو، دولتي مامورینو، د مدني ټولنې فعالانو او رسنیو ترمنځ د پلان د نشتوالي، وارخطایۍ او له سقوط د وېرې د ډېرو نښو شاهد وم. دا نښې په ورځنيو خبرو او چلندونو کې په واضح ډول لیدل کېدې. ټول د ناڅرګند راتلونکي او د طالبانو لاس ته د هېواد احتمالي لوېدو ته اندېښمن وو او د دې وضعیت د مقابلې لپاره هیڅ مشخص پلان په لاس کې نه و.
له حمدالله محب سره روژه ماتی
د روژې د وروستیو ورځو پر یوه ماښام د اشرف غني د ملي امنیت سلاکار او د غني د حکومت یوه مهم کس حمدالله محب د یو شمېر رسنیو جګپوړي مدیران د روژه ماتي مېلمستیا ته بللي وو. په دغو مراسمو کې د افغانستان د آزادو او خپلواکو رسنیو غوره مدیرانو حضور درلود. موږ په دغه پروګرام کې د سقوط او پرځېدو د احتمال په تړاو خپلې اندېښنې له محب سره شریکې کړې او یادونه مو وکړه چې د امریکایي ځواکونو له هوایي، لوژیستیکي او تخنیکي ملاتړ پرته د افغانستان د پوځ جګړه ییزه وړتیا سخته راټیټېږي او تلفات زیاتېږي. دغه راز مو یادونه وکړه چې باید ژر تر ژره له معتبرو نړیوالو شرکتونو سره خپلواک تړونونه لاسلیک شي څو د هوایي تسهیلاتو په ځانګړې توګه د افغانستان د پوځ د جنګي الوتکو د مراقبت او ساتنې تشه احساس نه شي. پر دې ټکي هم ټینګار وشو چې که په جګړه کې حاضرو سرتېرو ته له لوژیستیکي پلوه رسېده ګي ونه شي، امکان نه لري چې هغوی وکړای شي د طالبانو د یرغل پر وړاندې مقاومت وکړي.
ښاغلي محب زموږ خبرې په ډاډ سره واورېدې او ویې ویل چې دا اندېښنې بې ځایه دي، ځکه چې دوی له یو شمېر اماراتي شرکتونو سره په دې تړاو خبرې کړې دي او ټاکل شوې ده چې د امریکایي ځواکونو د نشتوالي تشه اماراتي شرکتونه ډکه کړي. څه موده وروسته پوه شوم چې له اماراتي شرکتونو سره تړون یوازې د دې لپاره شوی و چې ښاغلی محب او د هغه ډله وکړای شي له هغو پیسو چې د پوځ لپاره لګول کیږي، خپله برخه واخلي او له همدې امله یې له هغو شرکتونو سره تړون کړی و چې یوازې په متحده عربي اماراتو کې یې د فعالیت جواز درلود او بس.
خورا نازک امنیتي شرایط
خورا نازکو امنیتي شرایطو او د دولت د سقوط او پرځېدو خطر ته په پام سره او د خپل فزیکي امنیت له ویرې مجبور شوم چې په کابل کې ډېر وخت پاتې شم. هره ورځ د وضعیت د خرابېدو شاهد وم او د هېواد د راتلونکي او شخصي امنیت په تړاو مې اندېښنې زیاتېدې. د جون پر درېیمه اوونۍ مې تر دې وروسته چې ډاډه شوم، په کابل کې پاتې کېدل نور ممکن نه دي پریکړه وکړه چې د ترکېش اېرلاین په الوتنه کې بېرته استانبول ته لاړ شم او له هغه ځایه کاناډا ته خپل کور ته ستون شم.
د سقوط شالید
د افغانستان د اسلامي جمهوریت پرځېدل یوه پېښه نه وه، بلکې یو بهیر و چې په ګڼو کورنیو عواملو کې ریښې یې لرلې. له دې منځه یو دا باور و چې امریکایان به په دایمي توګه په افغانستان کې پاتې شي او دغه راز په بهرنیانو باندې د هر کار لپاره زیاته اتکا، پراخ مالي او سیاسي فساد هم د دې پرځېدنې له اصلي عواملو وو. د وي آي پي په نوم د یوه کلتور رامنځته کېدل چې د دولت ټولو کارکوونکو ذهن او روان یې تر خپلو کارونو زیات پر دې متمرکز کړی و چې څو د مرمۍ ضد موټرونه لري او یا څو د پوځ سرتېري یې ساتنه کوي یا د دوی د موټرو په کاروان کې څو موټره دي.
په داسې حال کې چې ما په کابل کې د خپلې کورنۍ او ملګرو له خوشحالۍ خوند اخیست، د هېواد وضعیت په چټکۍ سره بدلېده. له افغانستانه د امریکایي او ناټو ځواکونو وتل چې د ۲۰۲۱کال په اپریل کې د ولسمشر جو بایډن لخوا اعلان شول، د افغانستان په امنیتي وضعیت کې یو مهم ټکی و. دغو وتلو چې ټاکل شوې وه د ۲۰۲۱ د سپتمبر تر ۱۱ پورې پای ته ورسیږي، امنیتي تشه رامنځته کړه چې طالبانو په چټکۍ سره له هغې ګټه پورته کړه.
د طالبانو چټک پرمختګ
طالبانو له دې فرصته په ګټه اخیستنې سره، په بېلابېلو سیمو کې خپل بریدونه زیات کړل. هغوی په چټکۍ سره د ډېرو کلیوالو سیمو کنټرول په خپل لاس کې واخیست او په لنډ وخت کې وتوانېدل چې مهم ښارونه هم ونیسي. د افغانستان امنیتي ځواکونو له ډېرو هڅو سره سره، د طالبانو د چټک پرمختګ پر وړاندې د مقاومت کولو توان نه درلود. په دولت او امنیتي ادارو کې پراخ فساد، د تجهیزاتو کمښت او د نړیوال ملاتړ نشتوالی د دولتي ځواکونو د کمزورتیا اصلي عوامل وو.
د کابل سقوط
بالاخره د ۲۰۲۱ کال د اګست پر ۱۵مه کابل له جدي مقاومت پرته د طالبانو لاس ته ولوېد. ولسمشر اشرف غني له هېواده وتښتېد او د هغه دا کار د افغانستان د دولت د پرځېدو نښه وه. د کابل سقوط نه یوازې د افغانستان خلک، بلکې نړیواله ټولنه هم حیرانه کړه. ډېرو خلکو په ویره او نهیلۍ کې د کابل پر هوایي ډګر یرغل وروړ څو له هیواد څخه وتښتي.
انساني اغیزې
د طالبانو لاس ته د افغانستان لوېدو پراخې انساني اغیزې لرلې. ډېر خلک د طالبانو د غچ اخیستنې له وېرې یا د بشري حقونو او مدني آزادۍ د نقض له امله مجبور شول چې خپل کورونه پرېږدي. ښځې او نجونې چې په ۱۹۹۰ لسیزه کې د طالبانو د حکومت په دوره کې له زده کړو او کاره محرومې وې، بیا له سختو محدودیتونو سره مخ شوې. د بشري حقونو ډېر فعالان، خبریالان او هغه کسان چې له نړیوالو ځواکونو سره یې همکاري کړې وه، له خطر سره مخ شول.
نړیوال غبرګون
نړیوالې ټولنې د افغانستان د سقوط پر وړاندې بېلابېل غبرګونونه وښودل. ځینو هیوادونه هڅه وکړه چې له طالبانو سره تعامل وکړي او د یوه لوی بشري ناورین د مخنیوي لپاره یې افغانستان ته بشري مرستې واستولې. خو ډېر هیوادونه اندېښمن وو چې طالبان به لا هم د نړیوالو ترهګرو ډلو ملاتړ ته دوام ورکړي او بشري حقونه به بابېزه وګڼي.
ناڅرګند راتلونکی
د طالبانو په لاس تر سقوط وروسته د افغانستان راتلونکی لاهم ناڅرګند دی. طالبانو ژمنه کړې وه، چې تر پخوا بدل شوي او بشري حقونو او مدني ازادیو ته به درناوی کوي، خو د واکمنېدو له لومړیو میاشتو راهیسې یې اقدامات د تېر د ځینو ظالمانه سیاستونو د دوام ښکارندويي کوي. د افغانستان خلک له سترو ننګونو سره مخ دي او د هېواد د بیارغونې او د هغوی د حقونو او ازادۍ د ساتنې لپاره پراخ نړیوال ملاتړ ته اړتیا لري.
پایله
د طالبانو په لاس د افغانستان سقوط د کورنیو او بهرنیو عواملو د ترکیب پایله وه. پراخ فساد، د دولتي بنسټونو کمزورتیا، د نړیوال ملاتړ نشتوالي او د امریکايي او ناټو ځواکونو وتلو د دغه ناورین له پېښېدو سره مرسته وکړه. په داسې حال کې چې افغانستان د خپل تاریخ یوې نوې دورې ته داخل شوی، د دغه هېواد راتلونکی لا هم تر یوې کچې د نړیوالې ټولنې په غبرګون او ملاتړ پورې تړلی دی.
