د بدخشان ولایت یو شمېر اوسېدونکي د دې ولایت په ډېرو ولسوالیو کې د روغتیايي مرکزونو له نشتوالي او روغتیايي خدمتونو ته له محدود لاسرسي شکایت کوي. د دوی په وینا، د دغو ولسوالیو اوسېدونکي له ګڼو ستونزو سره مخ دي. دوی وايي، که څه هم په ځینو ولسوالیو کې د روغتیايي کلینیکونو ودانۍ شته، خو په دغو مرکزونو کې د روغتیايي خدمتونو د وړاندې کولو لپاره درمل او اړین امکانات نشته. د دوی په خبره، په بدخشان کې امیندوارې مېرمنې او ماشومان د دغو ستونزو پر وړاندې له تر ټولو زیانمنو ډلو دي. دوی زیاتوي چې په ډېرو مواردو کې، کله چې امیندوارې مېرمنې د روغتیايي خدمتونو او زېږون لپاره د ولایت مرکز فیضاباد ښار ته لېږدول کېږي، د لارې د اوږدوالي او خرابو سړکونو له امله مور یا نوزېږی ماشوم په لاره کې خپل ژوند له لاسه ورکوي.
د بدخشان ولایت یو اوسېدونکی رشاد (مستعار نوم) وايي چې د دې ولایت د ډېرو ولسوالیو اوسېدونکي روغتیايي مرکزونو ته د نه لاسرسي او د درملو د نشتوالي له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي.
د بدخشان دغه اوسېدونکی زیاتوي: «د ډېرو سرحدي ولسوالیو، لکه درواز، راغستان، زیباک او ارګو، اوسېدونکي د خرابو سړکونو او د روغتیايي کلینیکونو د نشتوالي له امله له ډېرو ستونزو سره مخ دي. په ځینو سیمو کې د روغتیايي کلینیک ودانۍ شته، خو دننه یې درمل نشته او کوم درمل چې موجود وي، ډېر ټيټ کیفیته دي او هېڅ اغېز نه کوي.»
د هغه په وینا، کله چې د یوې مور د زېږون وخت راورسېږي، په ولسوالیو کې اړین امکانات نشته او کله چې هغه فیضاباد ته لېږدول کېږي، د لارې د اوږدوالي او خرابو سړکونو له امله یا خپله مور ژوند له لاسه ورکوي او یا یې ماشوم.
د بدخشان دغه اوسېدونکی وايي: «تېر کال شاوخوا ۱۵ میندو په یمګان ولسوالۍ کې د زېږون پر مهال خپل ژوند او خپل ماشومان له لاسه ورکړل. له بلې خوا، ډېری خلک مالي توان نه لري چې خصوصي روغتیايي مرکزونو ته مراجعه وکړي. هغوی دولتي روغتیايي مرکزونو ته ورځي، خو هلته هم متخصص ډاکټران نشته او ځینې ډاکټران یوازې یو یا دوه سمستره زده کړې کړې دي او د بدخشان په دولتي کلینیکونو کې ګومارل شوي دي، چې دې موضوع خلک له لا ډېرو ستونزو سره مخ کړي دي.»
د بدخشان یوه بله اوسېدونکې زینب (مستعار نوم) وايي چې د دې ولایت خلک له ګڼو ستونزو سره مخ دي چې تر ټولو اساسي یې د سړکونو خرابوالی، د روغتیايي کلینیکونو نشتوالی او د متخصصو ډاکټرانو کمښت دی.
دغه مېرمن وايي: «موږ روغتیايي مرکزونو ته د رسېدو لپاره ډېر مزل کوو. په ولسوالیو کې روغتیايي مرکزونه او ډاکټران نشته او خلک اړ دي چې ښار ته ولاړ شي. بلخوا، بېوزلي هم یوه بله ستونزه ده چې په ولسوالیو کې د کلینیکونو د نشتوالي ستونزه یې لا پسې زیاته کړې ده. امیندواره مېرمنې په بدخشان کې د دغو ستونزو پر وړاندې تر ټولو ډېرې زیانمنې دي.» د هغې په وینا، د امیندواره مېرمنو لپاره د خوارځواکۍ او روغتیايي پاملرنې په تړاو د عامه پوهاوي نشتوالی هم د بدخشان په ولسوالیو کې یوه مهمه ستونزه ده.»
زینب وايي: « په ولسوالیو کې امیندواره مېرمنې د کلینیکونو د نشتوالي له امله اړې دي چې د زېږون لپاره پر اوږدو لارومزل وکړي. کېدای شي په لاره کې خپل ماشوم له لاسه ورکړي یا خپله مړه شي؛ ځکه له یوې خوا لاره ډېره اوږده ده او له بلې خوا، سړکونه خراب دي.»
د بدخشان یوه بله اوسېدونکې طلیعه (مستعار نوم) وايي چې د دې ولایت د ډېرو ولسوالیو او لېرې پرتو کلیو اوسېدونکي په ځانګړې توګه د غرنیو سیمو خلک، روغتیايي، ښوونیزو، د څښاک د اوبو، ترانسپورټ او ټولنیز ملاتړ په ګډون اساسي خدمتونو ته د لاسرسي په برخه کې له جدي ستونزو سره مخ دي.
دغه مېرمن وايي: «په ځانګړې توګه ښځې له ډېرو خنډونو سره مخ دي. د روغتیايي مرکزونو لېرېوالی، د تګ راتګ لګښت، د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت او د تګ راتګ محدودیتونوروغتیايي خدمتونو ته، په ځانګړې توګه د مور او ماشوم اړوندو خدمتونو ته د ښځو لاسرسی ستونزمن کړی دی. د بدخشان په کلیوالو سیمو کې د ترانسپورټ نشتوالی او د سړکونو ستونزې روغتیايي مرکزونو ته د ښځو په رسېدو او د زېږون د بېړنیو خدمتونو په ترلاسه کولو کې د ځنډ له مهمو لاملونو دي.»
د هغې په وینا، نارینه هم له بېوزلۍ، د درملنې او درملو له لګښتونو، د نقلیه وسایطو له نشتوالي او دروغتیايي مرکزونو له لېرېوالي سره مخ دي.
طلیعه زیاتوي: «په ژمي کې دا ستونزې لا پسې زیاتېږي. د واورې ورېدل او د غرنیو لارو تړل کېدل د دې لامل کېږي چې لېرې پرتې سیمې د یوې مودې لپاره د ولسوالیو او ولایت له مرکزونو بېلې پاتې شي. په پایله کې روغتیايي خدمتونو، بازار، زدهکړو او بشري مرستو ته د خلکو لاسرسی لا ستونزمنېږي.»
د بدخشان دغه اوسېدونکې وايي: «ښځې او نجونې د ټولنیزو او اقتصادي خنډونو او د تګ راتګ د محدودیتونو له امله ډېرې زیانمنې دي او روغتیايي خدمتونو، پاکو اوبو، خوړو، زدهکړو او د خوندیتوب ملاتړ ته لاسرسی د هغوی له اساسي اړتیاوو ګڼل کېږي.»
دا په داسې حال کې ده چې د روغتیا نړیوال سازمان (WHO) د روان کال د زمري میاشتې پر۱۸مه ویلي وو چې په بدخشان کې د روغتیايي خطرونو په تړاو د عامه پوهاوي یوه کمپاین تر ۳۷ زرو ډېر کسان تر پوښښ لاندې راوستي دي.
دغه سازمان ویلي وو چې د دې کمپاین موخه د روغتیايي خطرونو او له هغو سره د مقابلې د څرنګوالي په تړاو د خلکو د پوهاوي لوړول وو.
د روغتیا نړیوال سازمان په وینا، ښځې د هغو کسانو ۶۰ سلنه جوړوي چې له دې کمپاینه یې ګټه اخیستې ده.
