ځینې کار پوهان وايي، هغه ماشومان چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د خپل جسمي، رواني او فکري ودې بېلابېلې پړاوونه تېروي، د ژوند په ټولو برخو کې د طالبانو له فکره اغېزمنېږي. د دوی په وینا، د طالبانو د فکري لیدلوري، په ځانګړې توګه د دین په اړه د هغوی د انګېرنې لېږد، د هېواد راتلونکي ته ویجاړوونکې پایلې لرلای شي. د دغو کارپوهانو په باور، که اوسنی وضعیت دوام وکړي، افغانستان ښايي په راتلونکو کلونو کې د زلمیانو او ځوانانو له یوه داسې نسل سره مخ شي چې د افراطي لیدلورو او تر اوسنیو لا سختو باورونو تر اغېز لاندې لوی شوي وي.
د پوهنتون استاد شکیب (مستعار نوم) وايي: «اساسي ستونزه دا ده چې طالبان خپلې ټولې تګلارې خلکو ته د دین او اسلام په نوم وړاندې کوي. هغه کسان او کورنۍ چې د دیني لارښوونو په اړه محدود پوهاوی لري، ښايي ونه شي کړای د دوی دغه انګېرنې او تفسیرونه په سمه توګه درک او وارزوي. په پایله کې، دا بهیر کولای شي د دوی په منځ کې د طالبانو د لیدلورو په څېر د ذهنیتونو او باورونو د رامنځته کېدو زمینه برابره کړي.»
د پوهنتون دغه استاد زیاتوي: «راتلونکي نسل ته د طالبانو د افکارو او فکري لیدلوري په ځانګړې توګه د اسلام په اړه د هغوی د انګېرنې لېږدول د اندېښنې وړ پایلې لري. که دا وضعیت دوام وکړي، افغانستان ښايي په راتلونکو کلونو کې د تنکیو ځوانانو او ځوانانو له یوه داسې نسل سره مخ شي چې د افراطي او سختدریځو لیدلورو تر اغېز لاندې وي او ان د ژوند د کوچنیو مسایلو پر وړاندې هم نه انعطاف منونکی چلند ولري. دا ډول لیدلوری کولای شي د بېباورۍ، ناسم قضاوت او پر نورو د تورونو لګولو د پراخېدو لامل شي.»
ارواپوه توحید (مستعار نوم) وايي، ماشومان د ذهني، عاطفي او ټولنیزې ودې بېلابېل پړاوونه تېروي او هغه نامناسب چلند او د اندېښنې وړ شرایط چې په ټولنه کې د طالبانو د تګلارو او کړنو له امله رامنځته شوي، کولای شي د ماشومانو د سالمې ودې بهیر ګډوډ کړي. د هغه په وینا، له داسې شرایطو سره د ماشومانو مخ کېدل د اضطراب، رواني فشار او نورو رواني ستونزو د رامنځته کېدو زمینه برابروي.
دغه ارواپوه زیاتوي: «دا وضعیت کولای شي د ماشومانو د ودې بهیر ورو کړي، په دوی کې د ناهیلۍ او ناامنۍ احساس پیاوړی کړي او پر ټولنیزې او کلتوري ودې یې منفي اغېز وکړي.»
د ماشومانو د حقونو فعاله آزیتا نژند وايي، د طالبانو تګلارې او چلندونه کولای شي د ماشومانو پر ودې او د شخصیت د جوړېدو پر بهیر ویجاړوونکې اغېزې پرېږدي. د هغې په وینا، ماشومتوب د انسان د ځانباورۍ، د شخصیت، لیدلوري او باورونو د جوړېدو یو اساسي پړاو دی او او په داسې چاپېریال کې د دې دورې تېرول چې له تبعیض، تعصب، محدودیتونو او اقتصادي بېوزلۍ ډک وي، د ماشومانو راتلونکی له جدي خطرونو سره مخ کوي.
په همدې حال کې، یو شمېر کورنۍ د خپلو ماشومانو پر ذهنیت، روحیې او راتلونکي د طالبانو د تګلارو او چلند د اغېزو په اړه اندېښنه څرګندوي.
شبنم (مستعار نوم)، هغه مور چې نهه کلنه لور یې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته له کوره بهر له تلو وېره لري، زیاتوي چې د لور د رواني وضعیت د ښه کېدو لپاره یې ارواپوه ته بیولې ده. هغه وايي: «له هغه وخته چې طالبان پر افغانستان واکمن شوي، لور مې له کوره بهر له تلو وېرېږي. ان کله چې په موټر کې یو او د طالبانو پلټنځایونو ته رسېږو، د طالبانو د کسانو په لیدلو سره سم خپلې سترګې پټوي. یو ځل چې واده ته تلو، هغې ژړل او له ما یې غوښتل چې ټيکرۍ ورکړم، څو یې طالبان د حجاب نه مراعتولو له امله ونه وهي.»
دغه مور زیاتوي: «په ډېرو شپو کې، کله چې سهار له خوبه راویښه شي، راته وايي چې خوب یې لیدلی او طالبان یې د حجاب نه مراعتولو له امله وهي. د هغې د وضعیت د ښه کېدو لپاره مو دوه ځله ارواپوه ته بوتله او اوس یې وضعیت د پخوا پرتله ښه شوی دی.»
رویا (مستعار نوم)، د یوه داسې ماشوم خور چې د هغې په وینا، د طالبانو چلند او لیدلورو د هغه پر فکر اغېز کړی، وايي، ۱۲ کلن ورور یې له زدهکړو سره خپله لېوالتیا له لاسه ورکړې او د هېواد اوسني وضعیت ته په اشارې سره، زدهکړې ته دوام ورکول بېګټې بولي. د هغې په وینا، د طالبانو د چلند او لیدلورو اغېز یې یوازې پر ورور پورې محدود نه دی، بلکې د دوی د سیمې ماشومان هم د جامو اغوستلو، خبرو کولو، چلند او فکر له پلوه د دې ډلې تر اغېز لاندې راغلي دي.
رویا وايي: «ورور مې سره له دې چې لا ۱۲ کلن دی، له پرتوګ او کمیس پرته نورې جامې نه اغوندي. وايي، کله چې لوستي کسان هم د کراچۍ چلولو له لارې خپل ژوند چلولای شي، نو زدهکړې ته دوام ورکول څه ګټه لري؟ هغه د طالبانو ترانې هم اوري او د دغو ترانو په ملتیا ویډیوګانې جوړوي. دې وضعیت د کورنۍ ټول غړي اندېښمن کړي دي.»
دا په داسې حال کې ده چې د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترېش د تلې پر ۱۹مه د افغانستان په اړه په خپل تازه راپور کې ویلي وو چې د دغه هېواد وضعیت لا هم د ناامنۍ، بېوزلۍ، بېځایه کېدو، چاپېریال د ننګونو او د ښځو او نجونو پر حقونو د سختو محدودیتونو تر اغېز لاندې دی. د ملګرو ملتونو د سرمنشي په وینا، په افغانستان کې د ماشومانو حقونه په پراخه کچه تر پښو لاندې کېږي او ماشومان د خپلو حقونو له نقض سره مخ دي؛ چې پکې وژل کېدل او ټپي کېدل، په وسلهوالو نښتو کې استخدام، جنسي تاوتریخوالی او بشري مرستو ته د لاسرسي محرومیت شامل دي. په دغه راپور کې بېوزلي، ناامني، د پولو هاخوا نښتې او پر ښځو او نجونو د طالبانو محدودیتونه په افغانستان کې د ماشومانو د کړکېچن وضعیت د لا خرابېدو له لاملونو بلل شوي وو.
