په تېرو دوو لسیزو کې په وار وار د خبري اژانسونو د مرګ اعلانونه ولیکل شول. لومړی یې موږ ته وویل چې له ټویټره ورو یو او د معاش اخیستونکو خبریالانو نړیواله شبکه مو اضافي ده؛ ځکه اوس هر کس خبریال دی. څوک چمتو دي چې هغې منځپانګې ته پیسې ورکړي چې تایید او د مسلکي اخلاقو پر بنسټ تولید شوې، په داسې حال کې چې اطلاعات له اصلي سرچینې مخامخ او پر وخت زموږ تر ګرځنده مبایلونو راروان دي؟
ټولو ته په ۲۰۰۹ کال کې په ایران کې د «ټویټر انقلاب» او وروسته له ۲۰۱۰ تر ۲۰۱۲ کلونو پورې په فېسبوک کې د «عربي پسرلي» د خوشحالۍ خاطرې په یاد دي. په لومړۍ کرښه کې د خلکو له خوا په خواله شبکو کې د معلوماتو ازاد جریان، ډېر هیښوونکی و. خو وروسته ټولو ته هغه ترخه ناهیلۍ هم په زړه ده. څه پېښېږي چې کله واکمن انټرنېټ پرې کوي یا وګړي زنداني کوي؟ څوک به نړۍ ته په ایران، مصر یا سوریې کې د پېښو د مستندولو بهیر دوامداره ساتي؟
څرګنده شوه چې د خواله شبکو الګوریتمونه د حقیقت موندلو د اړتیا پر بنسټ نه رهبري کېدل. «سیلیکونولي» پوه شوه چې د قهر او کرکې په خپرولو ډېرې پیسې ترلاسه کولی شي. همدارنګه څرګنده شوه چې ناوړه نیت لرونکي لوبغاړي کولی شي په الګوریتمونو کې د دروغو او ناسمو معلوماتو د خپرولو لپاره لاسوهنه وکړي. د حیرانتیا څه نه و چې نالوستو وګړو دومره وړتیا او وسایل نه لرل چې له ټولنې سره مرسته وکړي، څو د معلوماتي ایکوسیسټم د ککړتیا له وضعیت څخه خوندي واوړي.
یوه لسیزه وروسته، یو وار بیا هماغه مساله پر ځای ده؛ خو دا وار د «خبري اژانسونو له یو بل قاتل» سره مخ یو: د مصنوعي ځیرکتیا ارمانپالې راتلونکې. د چټجيپيټي، کلاود، جیمینای او ګروک په څېر پروګرامونه کولی شي په څو ثانیو کې د نړۍ د ژورنالیزم تولیدات وارزوي او پنځه جذاب پاراګرافونه وړاندې کړي، څو په نړۍ کې د روانو هر ډول پېښو په اړه معلومات درته برابر کړي.
دا هماغه څه دي چې «د مصنوعي ځیرکتیا عمومي کتنه» بلل کېږي. دې چارې په ټوله نړۍ کې د باوري ژورنالیستکو وېبپاڼو ترافیک پام وړ کم کړی، په داسې حال کې چې دا سیسټم ډېر کم د مسلکي او لګښت لرونکي ژورنالیزم بیه پرې کوي. له همدې امله، بیا له موږ پوښتل کېږي: کله چې اطلاعات وړیا او شېبه په شېبه وړاندې کېږي، ولې د مسلکي ژورنالیزم لپاره پیسې ورکړو؟ ولې خپلې پیسې د هغو خبریالانو پر ګومارلو ولګوو چې اطلاعات راټولوي، په داسې حال کې چې دا اطلاعات مو نوي دوستان «چټباټونه» هم راټولولی شي؟
د ځواب یوه برخه د همدغو «چټباټونو» په کوچني تکذیبي متن کې پټه ده چې وايي ښايي شته معلومات د «مصنوعي ځیرکتیا عمومي کتنې» کې ناسم وي. نو بنسټیزه پوښتنه دا ده: ایا خبر د مصنوعي ځيرکتیا له توهماتو سره غواړئ که پرته؟
حقایقو ته لاسرسی بیا پیسو، وخت، تخصص او هڅو ته اړتیا لري. کله چې د سږ کال د اګست په وروستیو کې د یوه ستر طبیعي یخچال د نړېدو له امله د نیپال او تبېت د پولې په اوږدو کې ویجاړونکي سیلابونه راووتل او څه باندې ۱۳۰۰ کسان یې مړه کړل، فرانس پرېس خبري اژانس د نیپال او هند په لرې پرتو سیمو کې د ۱۱ خبریالانو ډله ځای پر ځای کړه. وروسته چې پولیسو د لومړي ستر سیلاب پخلی وکړ، په یوه ساعت کې دننه مو درې په کټمنډو کې مېشت خبریالان د پېښې ځای ته روان شول.
پراکاش ماتما، انوپ اوجها او پرابین رانابهات نیپالیان دي. هغوی له ژبې، سیمې او خلکو سره ښه بلد دي هغوی له ځان سره ګران بیه کامرې او د «ډرون» تجهیزات لرل. یوه عکاس مو د ناورین اصلي سیمې ته د رسېدو لپاره په موټرسایکل او لارۍ کې ۱۳ ساعته مزل وکړ. وروسته وتوانېد له خپلو اړیکو په ګټنې د ژغورنې له یوه چورلکې د مرستې په موخه کار واخلي او د زیانمنې سیمې ژورو برخو ته لاړ شي. د نوموړي له خوا په «ډرون» له ویجاړو شویو کلیو اخیستل شوي حیرانوونکي انځورونه په ټوله نړۍ کې ولیدل شول.
ډېری وخت د ځمکې په لرې پرتو سیمو کې د یوې سترې غمیزې پر مهال انټرنېټ نه وي. دا حالت په سیمه کې د خبریالانو حضور ته اړتیا لري؛ هغوی چې کله کله د پېښو د روایت کوونکو په توګه خپل ژوند له پام وړ ګواښ سره مخ کوي. دغه راز دا چاره داسې خبریالانو ته اړتیا لري چې هېواد ښه پېژني او د باور وړ سرچینو شبکې ته لاسرسی لري. په داسې حال کې چې زموږ د ډلې یوه برخه په نیپال کې د غرونو پر لور روانه شوه، پاتې نور یې په کټمنډو کې پاتې شول، څو د مړو او لادرکه شویو په اړه له خپرېدونکو راپورونو سره هممهاله، رښتیا له اوازو جلا کړي.
د هغو لومړنیو معلوماتو او انځورونو ډېره برخه چې د نړیوالو رسنیو له خوا خپره شوه او باوري وه، د فرانس پرېس خبري اژانس په څېر زموږ د رویټرز او اسوشیټيډ پرېس همکارانو وړاندې کړه. پېرودونکي مو له شک پرته دا منځپانګه کاروي؛ ځکه پوهېږي چې دا اطلاعات د رڼو تګلارو او هغو باوري اصولو پر بنسټ په اخلاقي ډول راټول شوي چې د ټولو خبریالانو کاري لارښود دی. هغوی پوهېږي چې د اطلاعاتو د راټولولو لپاره مو مسلکي خبریالان ګومارلي او خپلې سرچینې د روزنې او تخصص په برخه کې لګوو، څو ډاډ ترلاسه شي، هغوی چې خطرناکو سیمو ته یې لېږو، بشپړ چمتو وي.
پېرودونکي د دغه محصول په بدل کې پیسې ورکوي؛ ځکه پوهېږي چې د لوړ کیفیت خبرونو راټولول ارزانه چاره نه ده. دغه راز پوهېږي چې د نړۍ په هره برخه کې د هماغو اخلاقي لارښوونو له مخې کار کوو. توپیر نه کوي چې منځپانګه له نیپال، نیویارک یا غزې راځي، ټول د کیفیت له اړخه یو شان دي.
بل پلو، جعلي او ساختګي خبرونه هېڅ لګښت نه لري. د نیپال له ناورینځپلو سیمو د ژورنالیستانو د ریښتینو انځورونو ترڅنګ، د «ډیپ فېک» انځورونو یوه لویه ټولګه هم خپره شوه چې په مصنوعي ډول یې ویجاړ شوي کلي او د ښخولو لپاره په کتار کې اېښودل شوي جسدونه تولید کړي و. هغه تجهیزات چې راته یې د «مصنوعي ځیرکتیا عمومي کتنه» په واک کې راکړې، بل هر وګړي ته یې هم دا وړتیا ورکړې څو اوتري او زیانرسوونکي جعلي انځورونه جوړ کړي چې زموږ خبري چاپېریال بندوي او ډېری مهال په خواله شبکو کې په پراخه کچه لاس په لاس کېږي.
په فرانس پرېس خبري اژانس کې څه باندې ۱۰۰ خبریالان لرو چې تر ډېره د جعلي خبرونو د مخ پر زیاتېدونکې څپې په افشا کولو او کرهوالي کې کار کوي. د دروغو او لاسوهنې پر وړاندې مبارزه د حقیقت موندلو په لار کې د ژورنالیزم یوه اړینه بشپړوونکې برخه ګرځېدلې ده. له حقیقت او حقایقو دفاع لګښت غواړي او ارزښتونو ته اړتیا لري. د نړیوالو خبري اژانسونو نړیوالې شبکې لا هم د نړۍ د اطلاعاتي سیسټم د جوړښت اړینه برخه پاتې کېږي. باید ارزښت ورکړل شي او دفاع ترې وشي.
یادښت: د دغې څېړنیزې مقالې سپارښتنه د «خبر نړیوالې ورځې» په مناسبت شوې؛ نړیوال کمپاین چې د حقایقو او روڼتیا په وړاندې کولو کې د خبریالۍ پر بنسټيزې ونډې ټينګار کوي. بیاخپرونکې دې پورته پراګرافونه هماغسې خپاره او د اصلي لیکوال نوم دې یاد کړي. بیا خپرېدل او ژباړه یې وړیا ده، په دې شرط چې ژباړه د متن اصلي منځپانګه انعکاس او مانا یا مضمون یې بدل نه کړي. د لنډیز یا رسنیز سبک سره د سمون لپاره واړه سمونونه د همدغه اصل پر بنسټ جواز لري. که امکان وي، هیله کېږي د خبر نړیوالې ورځې (worldnewsday.org) سره لینک ورکړئ.
