لنډیز
دا مقاله استدلال کوي چي د طالبانو له خوا د اختر په بېړه او جبري اعلان، په داسې حال کي چي د سعودي عربستان او یو شمېر نورو اسلامي هېوادونو په ګډون د اسلامي نړۍ یوه لویه برخه، اختر په بله ورځ اعلان کړی وو، یوازي یو ساده فقهي اختلاف نه دی؛ بلکې دا د طالبانو د هغې لويي پروژې یوه برخه ده چي غواړي د اسلام یو انحصاري، سیاسي او قبیلوي تعبیر پر خلکو وتپي. مقاله ښيي چي طالبانو د حنفي فقهې نوم خپل کړی او د دیوبندي سخت دریځه لوست په زور غواړي خپل تفسیر د اسلامي امت د پراخ اتفاق بدیل وګرځوي او هر هغه مذهبي اختلاف چي روا وي، د زور او واک په وسیله وځپي. له همدې پلوه، د هرات د شیعه عالمانو نیول، یوازي له دې امله چي هغوی د خپلې دیني مرجع پیروي کړې، ښکاره بېلګه ده چي فقهي اختلاف یې پر امنیتي موضوع اړولی دی.
دا لیکنه د امام ابوحنیفه د میراث او د حنفي فقهې د دود په رڼا کي استدلال کوي چي تاریخي حنفیت پر عقلانیت، اجتهاد، عرف، زغم او د بېلابېلو نظرونو پر منلو ولاړ وو، نه پر زور، حذف او انحصار. همداراز مقاله روښانوي چي طالبان د حنفي فقهې اصلي استازي نه دي، بلکې د هغې یوه کږه او تحریف سوې بڼه دي چي د سیاسي واکمنۍ لپاره کارول کېږي. دا تحریف هم د افغانستان د ټولني یووالی زیانمنوي او هم دا هېواد د اسلامي امت له پراخ وجود څخه جلا او کمزوری کوي.
په دې چوکاټ کي، د اختر لانجه یوازي د میاشتې د لیدلو لانجه نه ده؛ بلکې د مرجع حقانیت او په مسلمانه ټولنه کي د دین د تفسیر د حق لانجه ده. طالبانو د کوچني اختر اعلان په هغه ورځ وکړ چي سعودي عربستان او یو شمېر مهمو اسلامي هېوادونو جمعه د ۲۰۲۶ کال د مارچ ۲۰مه د اختر ورځ اعلان کړې وه. دا یوازي د تقویم یا فقهې اختلاف نه وو؛ بلکې د یوې لويي پروژې نښه وه: دین په زور د طالباني تعبیر پرمحور برابرول. سعودي اعلان وکړ چي د چهارشنبې ماښام د شوال میاشت نه ده لیدل شوې او اختر به د جمعې په ورځ وي. څو نورو هېوادونو هم همدا لاره غوره کړه. خو طالبانو پنجشنبه د اختر لومړۍ ورځ اعلان کړه او افغانستان یې د اسلامي نړۍ د یوې مهمي برخي په مقابل کي ودراوه. ورسره هم مهاله، له هراته ځايي راپورونه وایي چي یو شمېر شیعه عالمان، وروسته له هغه ونیول شول چي له طالبانو سره د اختر د اعلان په باب د همغږۍ پر یوه ژمنلیک یې لاسلیک ونه کړ؛ په دوی کي حاجي احساني هم یاد شوی دی. که څه هم د دغو نیونو بشپړ جزئیات تر اوسه زیاتره پر محلي او رسنیزو سرچینو ولاړ دي او لا کوم هر اړخیز خپلواک راپور نه دی خپور شوی، خو اصل د مذهبي فشار او د دیني مراسمو په چارو کي لاسوهنه د طالبانو له مخکیني چلند سره برابره ښکاري.
دا موضوع هغه وخت لا ډېره د اندېښنې وړ ګرځي چي آن د نجومي حساب له پلوه هم د طالبانو دغه بېړنۍ ادعا له جدي شکونو سره مخ ده. د میاشتې لیدلو د متخصصو ادارو علمي راپورونه ښيي چي د شوال د نوي سپوږمۍ مقارنه د کال د مارچ پر ۱۹مه رامنځته ېوې وه، او په ځینو معتبرو ماډلونو کي په ختیځو سیمو کي په هماغه موده کي د میاشتې لیدل کېدل یا ناشونی بلل شوي او یا ډېر کم احتمال ورته ورکړل شوی دی. نو خبره یوازي د هېوادونو ترمنځ د توپیر نه ده؛ اصلي مسئله دا ده چي طالبانو په یوه داسې موضوع کي، چي شرعي احتیاط، فقهي روڼتیا او مذهبي تنوع ته درناوی غواړي، د استدلال او قناعت پر ځای حکمي اعلان او بیا فشار غوره کړی دی.
اصلي ستونزه همدلته ده: طالبان یوازي حکومت نه غواړي؛ هغوی غواړي اسلام هم په خپل نوم ثبت کړي. دوی هڅه کوي چي دیوبندي-طالباني تعبیر، چي له قبیلوي منطق سره ګډ شوی، د اسلام د نورو تعبیرونو تر څنګ یو تعبیر ونه ګڼل ښي، بلکې د اسلام رسمي او وروستۍ بڼه وبلل شي. دا چلند هم د اسلام له تمدني روح سره ټکر لري او هم د حنفي فقهې له میراث سره. ځکه تاریخي حنفیت پر عقل، قیاس، استحسان او د عرف پر اعتبار ولاړ وو، نه پر انحصار. د فقهې په اصولو کي هم روښانه ده چي حنفیانو د قرآن، سنت، اجماع او قیاس تر څنګ استحسان او عرف هم د احکامو په استنباط کي کارولی او همدا د دې مذهب د خوځښت او پایښت له رازونو څخه وو.
همدلته باید امام ابوحنیفه ته ور وګرځو، نه یوازي د هغه نوم ته، بلکې د هغه طریقې ته. ابوحنیفه د هغه فقیه نښه وه چي له سیاسي واکه یې خپل استقلال ساته. معتبرې سرچینې وایي چي هغه د قضا منصب ونه مانه او د همدې خپلواکۍ له امله تر فشار لاندي راغی. خبره روښانه ده: امام ابوحنیفه فقه د قدرت وسیله نه کړه، خو طالبان قدرت د فقهې په نامه ټینګوي. هغه د یوه مجتهد په توګه د مسلمانانو د ژوند د اسانولو او عقلاني کولو په فکر کي وو؛ طالبان د واکمنو په توګه غواړي ټولنه یوشانه او مطیعه کړي. د دې دواړو ترمنځ واټن، د فقه او فرمان ترمنځ واټن دی؛ د اجتهاد او جبر ترمنځ واټن دی. په حنفي فقهه کي اجماع د نورو د حذف معنا نه لري؛ بلکې دا د فقهي تنوع په منځ کي د امت د یووالي د ساتلو هڅه ده. تاریخي حنفیت په ښارونو لکه کوفه، بخارا، سمرقند، بلخ، غزني او هرات کي په هغه فضا کي وده وکړه چي له ژبنیو، قومي، فکري او مذهبي توپیرونو ډکه وه. که دې مذهب د تنوع زغم نه درلودلای، هېڅکله به د اسلامي نړۍ له حقوقي او تمدني ستنو څخه نه ګرځېدلی. خپله د اسلامي فقهې دود هم اختلاف د اجتهاد په ساحه کي یوه طبیعي پدیده بولي، نه د زندان او ځپلو پلمه. له همدې پلوه، د اختر د ټاکلو اختلاف، تر هغه چي د فقهي اصولو په چوکاټ کي وي، د خبرو او استدلال موضوع ده، نه د دیني عالم نیول او سیاسي ژمنلیک ورباندي لاسلیکول.
له همدې زاویې، د هرات له شیعه عالمانو سره د طالبانو چلند یوازي پر یوې مذهبي ډلي تېری نه دی؛ بلکې دا په اسلام کي د روا فقهي اختلاف پر اصل تېری دی. په افغانستان غوندي ټولنه کي، چي حنفي، جعفري، اسماعیلي او نور دیني دودونه پکي موجود ول، مذهبي یووالی هېڅکله د اختلافونو په ختمولو نه دی ترلاسه سوی؛ بلکې د دې اختلافونو د اخلاقي سمبالښت له لاري منځته راغلی دی. کله چي شیعه عالمان وایي چي د اختر او روژې ټاکل د دوی لپاره د شرعي هلال له لیدلو او د تقلید د مرجع له نظر سره تړاو لري، نو هغوی د یوې ژوري ریښې لرونکي فقهي دود دفاع کوي. دا دریځ، که طالبان یې نه خوښوي هم، بغاوت نه دی؛ فقهي اختلاف دی. چي کله فقهي اختلاف په امنیتي موضوع بدل سي، هلته فقه مري او ایډیالوژي پیدا کېږي. که د هرات راپورونه سم وي، طالبانو له عالمانو غوښتي چي هر وخت دا ډله اختر اعلان کړي، دوی هم باید هماغه ورځ اختر اعلان کړي. دا نور یووالی نه دی؛ دا د مذهبي مرجعیت مصادره کول دي.
طالبان تل هڅه کوي چي ځان د حنفي مذهب استازي وښيي، خو دا نسبت تر دې ډېر چي له حنفیت سره وفاداري وي، د هغه له نامه وسیله جوړول دي. معتبرې سرچینې ښيي چي د هند په برتانوي استعمار کي د دیوبند مدرسه د مسلمانانو د سیاسي اقتدار تر زوال وروسته د بحران په بطن کي راپیدا سوه. معنا یې دا ده چي دیوبندي توب د جنوبي اسیا یوه ځانګړې تاریخي پدیده ده، نه د کلاسیک حنفیت عین بڼه او نه هم د هغه یوازینۍ استازولي. کله چي طالبان دا دود له قبیلوي واکمنۍ او امنیتي منطق سره ګډوي، نو داسې څه جوړوي چي نه دقیقاً حنفي دي او نه یوازي دیوبندي؛ بلکې د دین یوه مستبده تعبیر ده چي له حنفیت څخه یې یوازي نوم اخلي او له دولته د زور آله.
تر دې هم مهمه دا ده چي تاریخي حنفیت د تنوع مذهب وو، نه د نورو د حذف. د اسلامي تمدن په تاریخ کي حنفیانو له شافعیانو، مالکیانو، حنبلیانو او شیعه ګانو سره یو ځای ژوند کړی، مناظرې یې کړي، تدریس یې کړی، قضاوت یې کړی او ګډ ژوند یې درلودلی دی. په ډېرو دورو کي په عباداتو او معاملاتو کي فقهي اختلافونه نه یوازي منل کېدل، بلکې د اسلامي نړۍ د حقوقي شتمنۍ یوه برخه بلل کېدل. یعني حنفي فقهه په تاریخي ډول له تنوع سره ژوند کړی دی. خو طالبان د حنفي نوم د انحصار د جوړولو لپاره کاروي؛ له «وحدت» څخه د اختلاف د ختمولو لپاره استفاده کوي؛ او له «شریعت» څخه د سیاسي اطاعت د توجیه لپاره. همدا هغه لویه سرچپه کول دي چي باید ورباندي ټینګار وشي: دوی د یوه عقلاني مذهب په نامه یوه ضد عقلاني پروژه مخته وړي.
نو مسئله یوازي دا نه ده چي طالبانو سږ کال ولې اختر یوه ورځ مخکي اعلان کړ؛ اصلي خبره دا ده چي دوی غواړي د اسلام د معیار مرجع له امته امارت ته انتقال کړي. د دوی په فکر کي دیني اعتبار نه د علماوو له خبرو راځي، نه له معتبرو فقهي دودونو، نه له پېژندل شویو مراجعو، او نه هم له اسلامي نړۍ سره له همغږۍ؛ بلکې له هغې پرېکړې راوزي چي د قدرت له مرکزه، په کندهار او کابل کې صادریږي. دا د مرجعیت انتقال د افغانستان او د اسلامي نړۍ لپاره لوی خطر دی. ځکه که هره وسله واله ډله یا ایډیالوژیک دولت وکولای سي خپل تعبیر «رسمي اسلام» وبولي او نور خلک پیروي ته مجبور کړي، نو له امت څخه به یوازي وېرېدلې او خاموشه ډله پاته شي. حال دا چي د اختر منطق، د اسلام د یوه لوی شعائر په توګه، د پیوستون، ګډي خوشحالۍ او د مؤمنانو د امت له لوی وجود سره د تړاو منطق دی، نه د یوې ډلي د قدرت ننداره.
له سیاسي پلوه هم دا چلند طالبانو ته ګران تمامیږي. هغه ډله چي غوښتل یې ځان د اسلامي نړۍ یوه برخه وښيي، نن د بېړنیو پرېکړو او کورني ځپلو له امله د ځان یوه منزوي او بې همغږۍ بڼه جوړوي. کله چي افغانستان غوندي هېواد، چي دومره قومي او مذهبي ټپونه لري، د تنوع د سمبالښت پر ځای د اختر د ټاکلو پر سر زور ازمایۍ ته رسېږي، نو پیغام یې روښانه دی: طالبان یوازي ټولنه نه اداره کوي، بلکې غواړي د ټولني دیني وجدان هم تر خپل فرمان لاندي راولي. دا لاره د ملت جوړولو پر ځای مذهبي درزونه نور هم ژوروي، او د مشروع اقتدار پر ځای یوازي د وېرې پر بنسټ اطاعت زېږوي.
دلته د مرغیناني الهداية او د حنفي دود ته بېرته ورګرځېدل یوازي کتابتوني کار نه دی، بلکې یوه فکري او اخلاقي اړتیا ده. د حنفي فقهې روح په کلاسیکو آثارو کي د ژوند تنظیم، د سختۍ لیرې کول، واقعیت ته پام او د نص مسئولانه فهم دی؛ نه د خلکو پر ضمیر واک چلول. که طالبان رښتیا هم امامابوحنیفه ته وفادار وای، لومړۍ نښه به یې دا وه چي فقهي اختلاف به یې جرم نه باله، عالمان به یې سیاسي ژمنلیکونو ته نه اړ ایستل، او ځان به یې د امت د اجماع ځای ناستی نه ګاڼه. د دې خاورې اصیل او تاریخي حنفیت په استدلال ذهنونه خپلوي، خو طالبان په زور خولې بندوي.
سرچینې
مرغیناني، برهان
الدین. ۱۳۷۹.
الهداية فی فقه الامام
ابی حنیفه النعمان. د عمران احسان خان
نیازي ژباړه. مرکز نشرات اسلامی.
کمالي، محمد هاشم. ۱۳۷۰. اصول فقه اسلامی. انجمن متون اسلامی.
حلاق، وائل. ۱۳۸۸. مقدمهای بر حقوق اسلامی. د کمبریج پوهنتون خپرونې.
کلسون، نوئل. ۱۳۴۳. تاریخ حقوق اسلامی. د اېډنبرو پوهنتون خپرونې.
شاخت، جوزف. ۱۳۴۳. مقدمهای بر حقوق اسلامی. د آکسفورډ پوهنتون خپرونې.
متکالف، باربارا ډي. احیای اسلامی در هند بریتانیایی: دیوبند، ۱۸۶۰-۱۹۰۰. د پرنسټن پوهنتون خپرونې.
رشید، احمد. ۱۳۷۹. طالبان: اسلام، نفت و بازی بزرگ جدید در آسیای مرکزی. د ییل پوهنتون خپرونې.
روآ، اولیویه. ۱۳۶۹. اسلام و مقاومت در افغانستان. د کمبریج پوهنتون خپرونې.
ابن خلدون. ۱۳۴۶. المقدمه: درآمدی بر تاریخ. د فرانتس روزنتال ژباړه. د پرنسټن پوهنتون.
حقاني، عبدالحکیم. ۱۳۹۹. نظام امارت اسلامی افغانستان. کابل: نشرات طالبان.
