په بدخشان کې د سرو زرو د کانونو او زرومینځلو د کارځایونو ځينې مالکان وايي چې په دغه ولایت کې د کان کیندنې رسمي چارې له تېرو دوو میاشتو راهیسې درول شوې دي. هغوی وايي، د کانونو د استخراج لپاره یې پانګونه کړې، خو د دغه بهیر په درېدو یې پانګه بنده پاتې او زیان یې لیدلی دی. د هغوی په خبره، هغه کسان چې طالبانو ته باج یا ورسره اړیکې او نږدېوالی لري، د شپې له خوا خپلو فعالیتونو ته دوام ورکوي.
د دغو کانونو ځينې مالکان وايي، طالبانو دوه میاشتې مخکې په دغه ولایت کې د سرو زرو استخراج درولی او امر یې کړی چې ټول کان مالکان دې د کانونو له وزارته د فعالیت جواز ترلاسه کړي. هغوی وايي، د فعالیت له پیل مخکې یې د وسایلو د پېرلو او لېږد، د ساحو د چمتو کولو او د کارګرو د ګومارلو لپاره لګښتونه کړي؛ خو اوس نه شي کولی خپلو فعالیتونو ته دوام ورکړي او نه خپل لګښتونه جبرانولی شي.
د شیوې سیمې اړوند په ګلګدره کې د کان مالک نعمتالله (مستعار نوم) وايي چې په دغه کان کې یې شاوخوا ۵۰ زره ډالره پانګونه کړې. نوموړی زیاتوي چې د کار په درېدو یې پانګه بنده پاتې ده.
دا کس وايي: «موږ د کار او ګټې په هیله پانګونه وکړه، خو اوس هر څه درېدلي. شاوخوا ۵۰ زره ډالره پانګونه مې کړې. اوس نه کار لرو او نه د خپلو لګښتونو د بېرته ترلاسه کولو لار. هره ورځ چې کار درېدلی وي، تاوان مو ډېرېږي.»
د کانونو مالکان وايي چې د ژمي، واروې ورېدو او یخنۍ په نږدې کېدو یې ښايي تجهیزات زیان وویني او تاوانونه یې ډېر کړي.
په شهربزرګ ولسوالۍ کې د کان مالک رضاشاه (مستعار نوم) وايي چې له خپلو څو شریکانو سره یې په دې برخه کې پانګونه کړې او خپله شخصي برخه یې شاوخوا ۸۰ زره ډالره ده.
نوموړی وايي چې د دغو پیسو ډېره برخه پر تجهیزاتو، د کان پر چمتو کولو، د کارګرو پر معاشونو او ځمکې پر کرایې لګېدلې دي.
هغه زیاتوي: «موږ څو شریکان یو او خپله مې شاوخوا ۸۰ زره ډالره پانګونه کړې. دا پیسې د تجهیزاتو پر اخیستلو او د کان پر چمتو کولو لګېدلې دي. اوس چې کار درېدلی، پانګه مو همالته پاتې ده. غوښتنه مو دا ده چې که ستونزه نه وي، حل لار دې ورته پیدا شي څو وکړای شو بېرته کار وکړو او لږ تر لږه خپله پانګه وژغورو.» هغوی وايي چې څو وارې د خپلې غوښتنې لپاره په بدخشان کې د کانونو ریاست ته ورغلي، خو تر اوسه یې هېڅ پام وړ ځواب نه دی ترلاسه کړی.
ورته مهال سرچینې بیا وايي چې له طالبانو سره تړلي شرکتونه او هغوی چې باج ورکوي، په ډېرو سیمو کې یې لا هم د کانونو استخراج ته دوام ورکړی دی. هغوی زیاتوي چې د دغو شرکتونو ډېر یې د شپې له خوا کار کوي او په ځينو سیمو کې طالبانو ته د ډېرو پیسو په ورکولو، ان د ورځې له خوا هم د کانونو استخراج دوام لري.
دا په داسې حال کې ده چې په بدخشان کې طالبانو ویلي چې د کانونو د فعالیت لپاره یې نوې کړنلاره په پام کې نیولې ده. هغوی وايي چې دا کرڼلاره تر اوسه په عملي توګه نه ده پلې شوې او د کانونو د فعالیت د بېرته پیلولو لپاره یې کره وخت په ډاګه نه دی.
په وروستیو کالو کې په بدخشان کې د کانونو استخراج د ځايي او جګپوړو طالب چارواکو لپاره د عاید مهمه سرچینه ګرځېدلې. د ۸صبح د ګڼو راپورونو د موندنو له مخې، ځينو ځايي او جګپوړو طالب چارواکو د شرکتونو په جوړولو او وسایلو په برابرولو، په پراخه کچه د سرو زرو پر استخراج لاس پورې کړی او له کان مالکانو او کارګرو یې هم ونډه اخیستې ده.
