سږ کال په پکتیا او لوګر کې د رومي بانجانو حاصلات د نورو کالونو په پرتله ډېر شوي دي. د بزګرانو په وینا، په پکتیا کې د رومي بانجانو حاصلات ۱۷۵ زره مټریک ټنو او په لوګر کې بیا ۶۴ زره ټنو ته رسېږي. ورته مهال، بزګران د بازار نشتوالي له کبله اندېښمن دي او وایي چې د شپږ میاشتنۍ خواري یې په اوبو لاهو شوې ده. دوی وایي چې حاصلات د ځای نیولو کرایه هم نه پوره کوي.
د پکتیا د رومي بانجانو یو شمېر بزګران وايي چې د حاصلاتو د پلور بازار دومره لوېدلی دی چې اوس ورته د دوکان کرایه هم نه پورته کوي. شاه محمود (مستعار نوم) چې په ۱۲ جریبه ځمکه یې سږ کال رومي بانجانو حاصلات کرلي دي، وایي چې د کرلو پر مصرف اوس د دوکان کرایه هم نه ګټي. هغه وایي: «شاوخوا اووه میاشتې خواري مې پرې وکړه، تر اووه لکو افغانیو مصرف به پرې شوی وي، خو بازار ته ګورم نو د دوکان او مزدورانو پیسې هم نه راته بچت کوي.»
شاه محمود زیاتوي: «بازارونه د پخوا په نسبت بې پلوره شوي دي، لارې بندې دي، د بانجانو بیه ټيټه ده. تراوسه مې یو څه پیسې ترې ترلاسه کړي، خو دومره دي چې خپلو مزدورانو ته یې ورکړم او ماته پکې څه نه پاتېږي.»
۳۸ کلن ګل اغا (مستعار نوم) د لوګر د خروار ولسوالۍ اوسېدونکی دی، وایي سږ کال یې په اته جریبه ځمکه رومي بانجانو حاصلات کړي دي. هغه زیاتوي: «سږ کال راته د رومي بانجانو حاصلات ښه دي، خو متاسفانه بازارونه همکاري ونه کړه. لارې بندې دي، چې په ښه بیه یې وپلورو، نو اوس د ګټې پرځای تاوان کوو.»
هغه په دې تړاو هم وویل: «افغانستان کې باید د بانجانو د حاصلاتو د ساتنې لپاره سړې خونې جوړې شي، تر څو بانجان د ژمي په یخه هوا کې هم وساتل شي. دا کار به د بازار د بیې ساتنې او بزګران له زیان څخه د ژغورلو لپاره ګټور وي.»
زراعت پوهان وایي چې د رومي بانجانو څخه د ګټې اخیستنې لپاره باید په کور دننه د روب جوړونې کارخانې رامنځته شي. دوی وایي، د کارخانو ګټه دا ده چې د رومي بانجانو بزګران له زیانونو وژغورل شي او د ژمي په راتګ د بانجانو د خرابېدو پر ځای د کارخانو په واسطه روب بازار ته وړاندې شي.
ایمل (مسعار نوم) د زراعت په برخه کې یې زده کړې کړي. دی له ۸صبح ورځپاڼې سره په خبرو کې وویل: «زموږ هېواد یو زراعتي خاوره ده او موږ خپلو حاصلاتو ته ډېره اړتیا لرو. د خپلو حاصلاتو په وړاندې کولو سره به یو طرف د بازار نرخ مناسب وساتل شي، او بل طرف به بزګران ګټه وکړي. د دې ترڅنګ باید خپلو حاصلاتو ته ډېره پاملرنه وشي او هم په دې برخه کې د بزګرانو ملاتړ وشي.»
هغه زیاتوي: «په کار خو داسې وه چې زموږ درومي بنجانو حاصلات باید نړیوال بازار ته هم صادر شوي وای، خو په له بده مرغه باید ووایم چې د سیاسي وضعیت له کبله زموږ د میوو او سبزیجاتو حاصلات په کور دننه له زیان او خرابېدو سره مخ دي چې زیان یې بزګران او تجاران ویني.»
وې وایي: «په کار ده چې په افغانستان کې دننه د روبو د تولید کارخانې زیاتې شي، تر څو د زیات زیان مخه نیول شوې وي او هم یې بزګرانو ته ګټه ورسېږي. دا هم ضرور ده چې د افغانستان سبزیجات او میوې نړیوالو بازارونو ته وړاندې شي، او هوایي دهلیزونه یې ښه چاره ده.»
یو شمېر ښاریان وایي، کله چې زموږ د هېواد بنجان ګاونډیو هېوادونو ته صادرېږي، نو یو من یې په ۳۰ افغانۍ راڅخه اخلي، خو چې بېرته یې ترې راوړو نو بیا یې ۱۰ چنده قیمته راباندې پلوري. د عزت په نوم یو هېوادوال له ۸صبح ورځپانې سره په خبرو کې وویل: «کله چې زموږ بنجان پاکستان ته صادرېږي نو من یې په ۳۰ افغانۍ ورکوو، خو دوه میاشتې وروسته یې چې بېرته ترې راوړو، نو بیا د خپلو بنجانو یو من په ۳۳۰ افغانۍ راکوي. نو ښه ده چې په کور دننه سړې خونې او د روب جوړونې کارخانې ورته جوړې شي ترڅو له خپلو حاصلاتو څخه خپل وطنوال ګټه پورته کړي.»
دا په داسې حالت کې ده چې پر افغانستان د طالبانو واکمنېدو وروسته بهر ته د هېواد حاصلاتو صادرول له سره له ګڼو ننګونو سره مخ شوي دي. له یوې خوا د خلکو اقتصاد ورځ تر بلې غورځي او بل پلو د افغانستان سره د ګاونډیو هېوادونو اړیکې هم ترېنګلي شوي چې زیان یې د هېوادوال، سوداګر او بزګران ویني.
