له افغانستانه د طالبانو له واکمنېدو وروسته په پراخه کچه کډوالي یوازې د بېوزلۍ، بېکارۍ او اقتصادي ننګونو پر وړاندې غبرګون نه دی. دا پدیده دې د سیاسي او ټولنیزو محدودیتونو، له بنسټیزو حقونو د محرومیت او د راتلونکې په اړه د څرګند لیدلوري د نشتوالي له اړخه وارزول شي. د ګڼو هېوادوالو لپاره له هېواده وتل له داسې وضعیته د واټن نیولو مانا لري چې د انتخاب، مشارکت او خپلې راتلونکې د جوړولو امکانات یې محدود شوي دي. له همدغه اړخه بیا کډوالي د طالبانو د حکومتولۍ د کیفیت په اړه یو ډول «خاموشه ټولپوښتنه» بلل کېدای شي؛ داسې چې پایله یې د رايې په صندوقونو کې نه بلکې له هېواده د کورنیو، ځوانانو او مسلکي کدرونو په وتلو کې څرګندېږي.
البته دا تعبیر د دې مانا نه لري چې ټول کډوال د سیاسي انګیزو له کبله هېواد پرېږدي. یوه ډله یې د کار او ګټې وټې لپاره، ځینې له خپلو کورنیو سره د یو ځای کېدو او ځینې نور یې د زدهکړو، درملنې یا امنیت له امله مهاجرت کوي. کله چې دا د سیاسي او ټولنیزو محدودیتونو په چوکاټ کې راشي، کډوالي د هېواد د راتلونکې په اړه د وګړو د باور کچې پر یوه شاخص بدلېږي. اصلي پوښتنه دا ده چې ولې دومره خلک د کډوالۍ خطرناکو مسیرونو او په کوربه هېواد کې له ننګونو سربېره هم په افغانستان کې پاتېدا د خپلې راتلونکې لپاره ډاډمن انتخاب نه ګڼي؟
بېوزلي او بېکاري د کډوالۍ مهم لاملونه دي، خو د دغې پدیدې ټول ابعاد یوازې اقتصادي نه شي ګڼل کېدای. افغانستان د طالبانو له واکمنېدو مخکې هم له اقتصادي ننګونو سره مخ و؛ خو د ۲۰۲۱ کال له اګست وروسته د بهرنیو مرستو کمېدو، د اقتصادي فعالیتونو ټکني کېدو او تازه محدودیتونو وضعیت لا سخت کړی دی. د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام د ۲۰۲۶ کال په راپور کې ویلي چې په ۲۰۲۵ کال کې شاوخوا ۲۵ میلیونه وګړي چې د افغانستان د نفوس ۷۴ سلنه کېږي، د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو وس نه درلود. دغه راز د اقتصادي ودې ۱.۹ سلنه هم نه ده توانېدلې د نفوس له زیاتوالي او د کار بازار له اړتیاوو سره همغږې شي.
پر همدغه بنسټ، خبره یوازې د عاید نشتوالی نه دی؛ د داسې ژوند د امکاناتو نشتوالی دی چې راتلونکی یې د وړاندوینې وړ وي. هغه کورنۍ چې نه پوهېږي لور به یې څه وخت بېرته زدهکړو ته ستنېږي، هغه ځوان چې د کار لپاره روښانه راتلونکې نه ویني او هغه ښځه چې له کاري فرصتونو او ټولنیز حضوره بې برخې ده، ښايي کډوالي د راتلونکې د خوندیتوب لپاره یوازینی پاتې غوراوی وګڼي. په داسې شرایطو کې بیا کډوالي له اقتصادي پرېکړې د سیاسي او ټولنیز جوړښت پر وړاندې پر یوه غبرګون بدلېږي.
ځوانان هغه ډله دي چې له نورو زیات د پاتېدا او کډوالۍ له ستونزمن غوراوي سره مخ دي. پر زدهکړو او کاري فرصتونو محدودیتونه، په ځانګړې توګه د نجونو راتلونکي فرصتونه یې له منځه وړي دي. د ۲۰۲۶ کال په نومبر کې د یونیسف او یونیسکو ګډ راپور ښيي چې د طالبانو له واکمنېدو راهیسې څه باندې ۲.۶ میلیونه نجونې له منځنیو زدهکړو محرومې شوې دي. دغه راز ۵۳ سلنه ماشومان چې د لومړنیو زدهکړو په عمر کې دي، د رسمي ښوونیز نظام له چوکاټه بهر پاتې دي.
دا محدودیتونه یوازې ښوونیزه پایله نه لري؛ بلکې د کورنیو پر پاتېدا یا کډوالۍ پر پرېکړې هم اغېز کوي. ډېرو کورنیو ته بیا کډوالي د خپلو اولادونو لپاره د زدهکړو او بېل ژوند د برابرولو یوه لار ده. په پایله کې افغانستان نه یوازې د خپلې مسلکي بشري سرچینې یوه برخه له لاسه ورکوي، بلکې د راتلونکي لپاره د مسلکي نسل د روزلو فرصتونه هم محدودوي.
د ډاکټرانو، د پوهنتون استادانو، انجنیرانو، خبریالانو او نورو مسلکي کدرونو وتل یوازې د کاري ځواک کمښت نه دی، بلکې پراخ زیانونه لري. دا کسان له ځان سره د هېواد پوهه، تجربه او ظرفیت له ځان سره وړي. کله چې ښوونیز، روغتیايي او اقتصادي بنسټونه د مسلکي ځواک له کمښت سره مخېږي، د خدماتو کیفیت لوېږي او د راتلونکي نسل لپاره هم په هېواد کې د پاتېدا شرایط ستونزمنېږي. په ټوله کې بیا محدودیتونه کډوالي پراخوي او کډوالي هم د هېواد د وضعیت د ښه کولو وړتیا کمزورې کوي.
هېڅ هېواد نه توانېږي چې د مسلکي کدرونو په پرلپسې وتلو، د ځوان نسل د پراخ محرومیت او د ټولنې د نیمايي برخې د مشارکت په محدودېدو باثباته او پرمختللې راتلونکې ولري. له کډوالو د بېرته راستنېدو غوښتنه، بې له دې چې اړین شرایط ورته برابر شي، نه شي کولی د کډوالۍ څپه ودروي. پایداره راستنېدنه هغه مهال شونې ده چې وګړي له امنیت، کاري بوختیاوو، زدهکړو، بنسټيزو ازادیو او د خپل برخلیک په ټاکلو کې د ګډون له حقه برخمن وي.
له همدغه اړخه، د افغانانو کډوالي د طالبانو د حکومتولۍ د بڼې په اړه یو ډول خاموشه ټولپوښتنه بلل کېدای شي؛ نه د دې ډلې پر وړاندې مخامخ او یو لاس رایه، بلکې د ټولنې د تمو او د واکمن جوړښت له خوا د رامنځته شویو شرایطو ترمنځ د واټن نښه ده. دا ټولپوښتنه د رایې صندوق نه لري خو پایلې یې په تشو کورونو، د ځوانانو په وتلو، د ښځو په کډوالۍ او د مسلکي کدرونو په له لاسه ورکولو کې څرګندېږي.
تر هغې چې طالبان په سیاسي جوړښت کې د وګړو ځای، د ښځو د زدهکړو او کار حقونه، ټولنیزې ازادۍ او د ټولنې د مشارکت اړتیاوو ته ځواب ورنه کړي، په افغانستان کې به کډوالي د باور بحران له مهمو نښو پاتې وي. هغه هېواد چې وګړي یې د زدهکړو، کار، ازادۍ او امنیت لپاره خپل ټاټوبی پرېږدي، یوازې له اقتصادي کړکېچ سره مخ نه دی؛ بلکې د ټولنې او سیاسي واک ترمنځ د اړیکو له بحران سره مخ دی.
