د افغانستان پخواني ولسمشر حامد کرزي په دې وروستیو کې له «فایننشل ټایمز» ورځپاڼې سره په خبرو کې اعتراف کړی چې هغې شېبه ته په تمه دی څو وکړای شي په اسانۍ د طالبانو ستاینه وکړي، خو په دې شرط چې د نجونو ښوونځي بېرته پرانیزي: «د طالبانو ستاینه د نجونو د ښوونځیو له بیا پرانیستلو سره مشروطه ده. کله چې نجونې بېرته ښوونځیو ته ستنې شي، هغه مهال به د طالبانو په اړه د مثبتو خبرو لپاره دلیل ولرم، نن نه.» که څه هم د کرزي خبرې د دفاع وړ ښکاري، خو که لږ ژور وکتل شي، یوه بنسټيزه پوښتنه مطرح کېږي: ایا د افغانستان اوسنۍ مساله یوازې د نجونو پر مخ د ښوونځیو تر بیا پرانیستلو پورې محدوده ده؟ د طالبانو د څه باندې پنځه کلنې واکمنۍ تجربه ښيي چې ستونزه تر دې ژوره ده.
د نجونو د زدهکړو ارزښت د انکار وړ نه دی او په افغانستان کې د نجونو پر مخ د ښوونځیو تړل له بشري حقونو د سرغړاوي یو تریخ مورد دی او باید ښوونځيو ته د نجونو بېرته ستنېدل جدي، بېړنۍ او ټولیزه غوښتنه وي. خو پوښتنه دا ده چې ولې دې همدا د طالبانو د کړنو د ارزونې اصلي معیار، یا ان یوازینی معیار وګرځول شي؟ دا پوښتنه د کرزي د خبرو په اړه لا ډېره جدي ده؛ ځکه هغه یو عادي وګړی یا نوی سیاسي فعال نه دی، بلکې دیارلس کاله د افغانستان ولسمشر پاتې شوی دی. د کرزي خبرې د ډېرو نورو خلاف، په افغانستان کې دننه او له هېواده بهر ښې اورېدل کېږي. له داسې کس څخه تمه کېږي چې د افغانستان مساله په پراخ او لوی مقیاس کې وارزوي.
که فرض شي چې سبا طالبان د نجونو پرمخ د ښوونځیو دروازې پرانیزي، څه به پېښ شي؟ ایا افغان ښځې او نجونې به ازادې شي؟ ایا ښځو ته به اجازه ورکړل شي چې په اقتصاد، سیاست، رسنیو، زدهکړو، قضا او نورو ټولنیزو برخو کې ازادانه ونډه واخلي؟ ایا طالبان به په عادي او متعارف نظام بدل شي؟ ایا سیاسي مخالفانو ته به د فعالیت حق ورکړل شي؟ ایا رسنۍ به ازادې شي؟ ایا مدني ټولنې ته به د فعالیت زمینه برابره شي؟ ایا غیرپښتانه به هم د واک په جوړښت کې ماناداره ونډه ولري؟ ان خپله د زدهکړو په موضوع کې هم پوښتنه پای ته نه رسېږي: څنګه ښوونځی؟ څنګه نصاب؟ په څنګه کیفیت او په کومې موخې؟ نو د ښوونځیو د دروازو پرانیستل یوه خبره ده او ښوونیزه منځپانګه بله. ریښتینې زدهکړې یوازې دا نه دي چې زدهکوونکي په ټولګي کې وي، بلکې زدهکړه باید د فکر کولو، پوښتنې کولو او د نوې نړۍ له پوهې سره سم د لاسرسي وړتیا رامنځته کړي؛ هغه چې طالبان یې نه غواړي. له همدې امله، که طالبان ان د نجونو ښوونځي پرانیزي، بیا هم نه شو ویلی چې په افغانستان کې د زدهکړو ستونزه هواره شوې ده.
طالبانو یوازې د نجونو ښوونځي نه دي تړلي بلکې یو هېواد یې په انحصار کې نیولی دی. له همدې امله، اصلي ستونزه دا ده چې ایا افغانستان به د یوې ډلې تر واکمنۍ لاندې پاتې کېږي، که به خلکو ته د واک په جوړښت کې د ګډون کومه لاره پیدا شي؟ دا هغه پوښتنه ده چې ظاهراً د کرزي له انده چندان ارزښت نه لري. نه یوازې افغانان، بلکې نړۍ هم د طالبانو په نوم له یوې ستونزې سره په مخامخېدو کې لارورکې ده. نړیواله ټولنه نه شي کولی په اسانۍ طالبان په رسمیت وپېژني او نه یې د له منځه وړلو لپاره کومه ساده حللاره لري. ښه به دا وي چې وویل شي، طالبان خپله یوه ستونزه ده او نړۍ تر اوسه له دې ستونزې څخه د تېرېدو لپاره کومه روښانه حل لاره نه ده موندلې. نو د نړۍ لپاره لویه پوښتنه دا ده: د طالبانو په نوم له یوه واقعیت سره څنګه تعامل وشي، بې له دې چې د دې ډلې رژیم ته رسمیت ورکړل شي؟
په داسې وضعیت کې بیا ایا د افغانستان له یوه پخواني ولسمشره تمه نه کېږي چې د هېواد لویې ننګونې د نجونو د ښوونځیو تر پرانیستلو د تقلیل پر ځای، له اوسني ناوړه وضعیته د وتلو لپاره نوې طرحه وړاندې کړي؟ ولې کرزی باید په څرګندو ټکو ونه وايي چې افغانستان یوه ټولګډوني سیاسي نظام ته اړتیا لري؟ ولې په واک کې د ټولو قومي – سیاسي ډلو د سیاسي مشارکت خبره ونه کړي؟ ولې د واک انحصار له طالبانو او نړیوالې ټولنې سره د خبرو پر یوه مهم محور بدل نه کړي؟ ښايي ځواب دا وي چې کرزی په بنسټیز ډول نه غواړي د طالبانو رژیم بدل شي. ښايي د هغه غوښتنه د طالبانو په چلند کې یو ډول محدود بدلون وي؛ یعنې طالبان دې په واک کې پاتې شي، خو په هغو برخو کې چې نړۍ ته ډېر ارزښت لري، شاتګ وکړي. د بېلګې په توګه، د ښځو او نجونو له حقونو همدا سرغړونه نړۍ ته روښانه او د درک وړ موضوع ده. ظاهراً نړیواله ټولنه په دې برخه کې حساسه ده. که طالبان شاتګ وکړي، کولی شي د نړیوال فشار یوه برخه راکمه کړي او د ځان په اړه یو څه اصلاح شوی انځور وړاندې کړي.
بیا هم ټینګار کېږي چې د نجونو پر مخ د ښوونځیو بېرته پرانیستل اړتیا ده، خو دا د سیاسي نظام د اصلاح مانا نه لري. دا دواړه دې سره نه ګډېږي. خطر دا دی چې د افغانستان مساله یوې ساده ننګونې ته راټیټه شي: طالبان ښځو او نجونو ته ځينې محدود او انتخابي حقونه ورکړي او په بدل کې یې نړیواله ټولنه د رژیم رسمیت پېژندلو پر لور ګام پورته کړي. په دې حالت کې بیا د ستونزې اصلي هسته، پر ځای پاتې کېږي: د واک انحصار. په داسې حال کې افغانستان نه یو څه نرمو طالبانو چې ټولګډوني او ډیموکراتیک سیاسي نظم ته اړتیا لري.
له همدې کبله، که کرزی غواړي له خپل مقام او نفوذه ګټه واخلي، باید د نجونو له ښوونځیو ورهاخوا خبرې وکړي. کرزی کولی شي چې خبره یوې لوړې کچې ته پورته کړي. د کرزي خبرې هم بهرنیان اوري، هم د طالبانو مخالفان او هم په هېواد کې دننه یوه برخه اوسېدونکي. ان د طالبانو یوه برخه چارواکي هم تر یو بریده د نوموړي خبرو ته ارزښت ورکوي. له همدې امله، کولی شي ووایي چې که طالبان غواړي د افغانستان د راتلونکي یوه برخه وي، باید د واک له انحصاره واټن واخلي او د خلکو ارادې ته درناوی وکړي. کولی شي ووایي چې افغانستان داسې دولت ته اړتیا لري چې د ټولو لپاره وي، نه د ټولو لپاره د یوې ځانګړې ډلې حکومت.
