د پوهنې کږه خښته

د ټولنو د پرمختګ او بدلون په بهير کې ښوونه او روزنه يو کليدي عامل دی. د پوهنې وزارت د ښوونيزو خدمتونو د وړاندې کوونکي او تسهيلوونکي په توګه، د ټولنې د بنسټ په جوړولو کې بنسټیز او کليدي رول لري. دغه بنسټ له سياسي حلقې څخه بهر، د ټولنې په زړه کې تر ټولو زیاتې انساني سرچينې له ځان سره لري. د يوې ټولنې د بدلون او پرمختګ يوازينۍ لار، د هغې ټولنې وګړو ته د باکيفيته او باوري تعلیمي خدمتونو وړاندې کول دي. په نورو حوزو کې وده او پرمختګ هغه وخت ممکن دی چې انساني عوامل يې له فکري او ذهني اړخه پرمختللي او روزل شوي وي.
افغانستان له وروسته پاتې هېوادونو څخه شمېرل کېږي او په نړۍ کې تر ټولو بد ښوونيز شرایط لري. کلونو جګړو او ناامنيو د نورو برخو ترڅنګ، تر ټولو ډېر زيان د پوهنې سکتور ته اړولی دی. که څه هم د تېرو کلونو په پرتله، د هېواد ښوونيز سيستم ښه شوی دی؛ خو اوس هم د نړيوالو او حتی ګاونډيو هېوادونونو د معيارونو په پرتله، ترټولو بد وضعيت کې دی. د پوهنې ملي ستراتیژیک پلان پر اساس، اغېزمن او شفاف مديريت، د باکيفيته خدمتونو وړاندې کول او متوازن لاسرسی ددې بنسټ له کليدي موخو شمېرل کېږي. دغه بنسټ د اساسي قانون، د پوهنې قانون او د پوهنې ملي ستراتيژیک پلان په رڼا کې مکلف دی چې د هېواد په ګوټ ګوټ کې خلکو ته باکيفيته او متوازن ښوونيز خدمتونه وړاندې کړي. د پوهنې وزارت چې په کلني ډول کومې طرحې او پروګرامونه عملي کوي، پیل او سرچينه يې ددې بنسټ ستراتيژیک پلان دی.
د پوهنې وزارت يوه طرحه چې په دې ورځو کې د بحثونو توده موضوع ګرځېدلې؛ جوماتونو ته د ښوونځيو ابتدايي ټولګيو لېږدول دي. هغه موضوع چې د خلکو له شديدو غبرګونونو او نیوکو سره مخ شوې ده. د عمومي افکارو په باور، دغه طرحه له ريښې او بنیاده ناسمه ده. که څه هم ممکنه ده چې دا طرحه د هېواد په ځينو سیمو کې اغېزمنه واقع شي؛ خو منفي اغېزې او نور اړخونه يې جدي دي.
د پوهنې د بنسټ په توګه د ښوونځیو ابتدايي ټولګي، ځانګړو اصولو او کړنلارو ته اړتیا لري. د هېواد د راتلونکې جوړوونکو په توګه ماشومان او هغه کسان چې تازه ښوونيز سيستم او معارف سره يوځای شوي/کېږي، د هڅونې لپاره ډېرې پاملرنې او معیاري امکاناتو ته اړتيا لري. زده کوونکي په دغه پړاو کې، مهربان او مسلکي ښوونکي او د عمر د غوښتنې مطابق اصولو او انضباط ته اړتيا لري. له بل پلوه هم، د نن ورځ په تعريف کې سواد، يوازې په لوستلو او لیکلو نه خلاصه کېږي.
د ملګرو ملتونو ښوونيز، علمي او کلتوري سازمان، سواد د بدلون د ځواک په توګه تعريف کړی دی. يعنې چې فرد وکولای شي د لوستلو او لیکلو په مهارت سره خپل ژوند او اړوند مسائل یې په ښه ډول مديريت او کنټرول کړي. ددې مهارتونو زده کول او ترلاسه کول يو لړ مناسبو شرايطو او امکاناتو ته اړتیا لري چې د ښوونځیو پرځای يې جوماتونه او مدرسې معقولانه بديل نشي کېدای.
يو هغه دليل چې جومات د زده کوونکو لپاره مناسب بستر نشي جوړېدای، د هغو کسانو چلند او کړه وړه دي چې په هغه چاپېريال کې ماشومانو ته زده کړه ورکوي. د هر ځای په پرتله په جوماتونو کې تاوتریخوالی او تبعيض ډېر دی. په ډېری جوماتونو کې د ملايانو له لوري د زده کوونکو د زده کړې په موخه د تنبيې او جزا له کرکجنو کړنلارو څخه ګټه اخيستل کېږي. دغه کار ددې سبب کېږي چې زده کوونکي د زده کړو لپاره خپله لېوالتيا له لاسه ورکړي.
د جوماتونو ښوونيز چاپېريال په اړه د جنسیتي تبعيض فکر کول او د خلکو بې باوري د فکر وړ موضوع ده او په همدې اساس ډېری کورنۍ خپلو لوڼو ته دا اجازه نه ورکوي چې جوماتونو ته ولاړې شي. ددغې طرحې يوه احتمالي پايله له ښوونځيو بهر د نجونو شمېر ډېروالی دی چې د کورنیو د ممانعت په سبب به له ښوونې او روزنې څخه بې برخې شي. په ښوونځي او جومات کې د ښوونې او روزنې د کړنلارې ترمنځ د زمکې او آسمان په څېر توپير موجود دی.
په ښوونځي کې زده کوونکي د اصولو او مقرراتو په چوکاټ، د دوستانه، رسمي او سالمو اړيکو تر سیوري لاندې، له ښوونکو او ټولګيوالو سره انتقادي ظرفيت او نقادانه تفکر ترلاسه کوي؛ په داسې حال کې چې په جوماتونو کې ددې پروسې خلاف عمل روان دی.
د ښوونځیو په چاپېریال کې خلاقيت او نوښت په ښه توګه وده کوي، په داسې حال کې چې د ښوونې او روزنې په سنتي کړنلاره کې داسې څه نه ليدل کېږي. په جومات کې زده کوونکي مکلف دي، هر هغه څه چې تدريس کوونکی وايي، پرته له څه پوښتنې او ګروېږنې یې بايد په سموالي شهادت ورکړي. په همدې اساس د دغې طرحې يوه ناوړه پايله د زده کوونکو وړتیا، علاقې او ظرفيت ته نه پاملرنه کول دي.
د سنتي طراحۍ په دليل، جومات د معیاري تدريس لپاره مناسب ځای نه دی. د ښوونې او روزنې په عصري سيستم کې له ټکنالوژۍ ګټه اخيستل حیاتي او کليدي رول لري. په نوې کړنلاره کې د ټکنالوژۍ له کارونې پرته زده کوونکو ته د معلوماتو او مفاهیمو لېږد ناممکن دی. هغه طرحه چې د پوهنې وزارت يې په پام کې لري، نه یوازې د زده کوونکو، بلکې د معارف بنسټ او بېخبنا هم له خطر سره مخ کوي. د دغې طرحې عملي کول يو لوی خطر دی او حتی په ازمايلو هم نه ارزي.