تهران ته د «مکې تړون» د غړو هېوادونو د جګپوړو چارواکو (د عربستان د دفاع وزیر خالد بن سلمان، د پاکستان د پوځ لوی درستیز عاصم منیر او د ترکیې د استخباراتو مشر ابراهیم کالین) سفر او د اسلامي جمهوریت له لوړپوړو چارواکو سره یې لیده کاته ارزښت لري؛ هم له دې اړخه چې د ایران، امریکا او اسراییلو ترمنځ د یوې بلې جګړې د پیل احتمال شته، هم دا چې مکي تړون په عامو افکارو کې ایران ضد ګڼل کېږي او بله دا چې درې واړه مېلمانه د دغه تړون تر ټولو جګپوړي پوځي – امنیتي چارواکي دي او دغه راز، عربستان چې د دغه تړون مهم غړی دی، د یمن له حوثیانو سره چې په سیمه کې د اسلامي جمهوریت متحدان دي، په جګړه کې ښکېل دی.
د دغه سفر د موخو او محتوا او د شویو لیدنو په اړه څو ټکي د یادولو دي:
۱ – عام تصور دا دی چې مکي تړون د ایران ضد دی او له بنسټه د اسلامي جمهوریت او د سیمهییزو متحدانو د مهارولو لپاره یې رامنځته شوی دی. په دغه تړون کې د عربستان محوري رول، د درېیو غړو هېوادونو سني مذهب او لویدیځ ته یې تمایل، دا ګومان پیاوړی کوي؛ په ځانګړې توګه چې کله د ریاض او تهران ترمنځ کړکېچنه مخینه په پام کې ونیول شي. که عربستان د مکې تړون په محور کې او د منځني ختیځ وضعیت هم دومره کړکېچن نه وای، د دغه تړون په اړه به د ایران ضد شک دومره مطرح نه وای. پر همدغه بنسټ، ډېر احتمال شته چې تهران ته په وروستیو لیدنو کې دا پیغام لېږدول شوی چې مکي تړون له بنسټه ایران ضد نه دی او اسلامي جمهوریت دې له دغه اړخه اندېښنه نه لري. داسې ښکاري چې د مکې د تړون په اړه د تهران درک هم د عام تصور خلاف دی؛ دا چې پر ضد یې نه دی.
۲– د حوثیانو موضوع هم ښايي د څلور اړخیزې لیدنې په اجنډا کې وه. اوس عربستان له حوثیانو سره په جګړه کې ښکېل دی او د جګړې د پای ته رسېدو څرنګوالی هم چندان روښانه نه دی. حوثیان د اسلامي جمهوریت متحدان ګڼل کېږي او د ریاض په باور، ایران یې ملاتړ او له دغه هېواده پیروي کوي. تر دې دمه د مکې تړون دفاعي بند هم تر ډېره پر حوثیانو متمرکز و، خو د تمې خلاف هغسې اغېزمن نه دی ثابت شوی. په دې سره، ښايي له تهرانه غوښتنه شوې وي چې که د حوثیانو مخه نه نیسي، لږ تر لږه دې یې ملاتړ هم نه کوي؛ هغه ادعا چې اسلامي جمهوریت په وار وار رد کړې ده. البته د حوثیانو د مهارولو په موخه داسې غوښتنه به د مکې د درې اړخیز محور، په ځانګړې توګه د عربستان لپاره ډېر دروند تمام شي؛ ځکه دا د کمزورۍ نښه ده. کله چې یو ایتلاف له دومره نوم او نښان سره ونه توانېږي د یوې وسلهوالې ډلې پر وړاندې جګړه وګټي، دا یې د کمزورۍ څرګندونه کوي.
۳– ښايي د ایران او امریکا ترمنځ منځګړیتوب هم په اجنډا کې و. امریکا نه یوازې پر مکې تړون بشپړ باور لري، بلکې د دغه تړون غړي هېوادونه د واشنګټن متحدان هم ګڼي. بل پلو، ایران هم پر ترکیې او پاکستان حساب کوي؛ که څه هم پر ریاض شکمن دی. که خبره د منځګړیتوب وي، د مکې له محوره د پیاوړي ځواک موندل به سخت وي. که دا محور د منځګړیتوب هوډ ولري، د ایران او امریکا ترمنځ د جګړې موضوع به یې په مخکې سخته ازموینه وي. که د مکې محور دا مهم او ستونزمن ماموریت سم ترسره کړي، ښه سیاسي ګټه ترې ترلاسه کولی شي او وبه توانېږي ځان د یوه «سولهغوښتونکي» ځواک په توګه معرفي کړي او «له جګړې وروسته» په منځني ختیځ کې د نوي وضعیت په رامنځته کولو کې اغېزناک رول ولوبوي. پر دې سربېره، کله چې د منځګړیتوب خبره وي، ښايي دا سفر له امریکا مخکې له مخکې همغږی شوی وي.
۴ – څرګنده نه ده چې د مکې محور منځګړیتوب به د یوې بلې جګړې د پېښېدو مخه ونیسي که نه. که جګړه هم ونه شي درولی، نو دا درېاړخیز محور به له یوه بل احتمالي او خطرناک وضعیت سره مخ شي: د ایران له خوا د فارس خلیج په جنوبي څنډه کې د پرتو هېوادونو، په ځانګړې توګه د عربستان پر خاوره د امریکا پر پوځي اډو بریدونه. له همدې امله، لرې نه ده چې له ایرانه غوښتل شوي وي چې په منځني ختیځ کې د ریاض پر ګټو بریدونه ونه کړي. خو که جګړه پیل شي، ایرانی لوری به دا غوښتنه ونه مني، خو که غوښتنې یې په پام کې ونیول شي. اسلامي جمهوریت به استدلال وکړي چې که امریکا پر ایران له بریده ډډه وکړي، ایران به هم په سیمه کې د عربستان پر ګټو بریدونه ونه کړي؛ خو که داسې ونه شي، د زغم او خوندیتوب لپاره به هېڅ دلیل پاتې نه شي. په ټوله کې د مکې محور بله چاره نه لري، بې له دې چې ایران د عربستان پر ګټو له بریدونو راوګرځوي؛ که هغه د ګواښ له لارې وي که د امتیاز ورکولو.
څنګه چې له حوثیانو سره مقابله د مکي محور لپاره سخته ازموینه ده(چې تر دې دمه یې بریا محدوده ده، که ونه وایو چې هېڅ بریا یې نه ده ترلاسه کړې)، همداسې له ایران سره مقابله چې له امریکا سره په جګړه کې ښکېل دی، بله لویه ازموینه ده؛ ان د حوثیانو له ازموینې هم ګرانه. که جګړه پیل شي او اسلامي جمهوریت د عربستان پر ګټو برید وکړي او د مکې تړون دفاعي بند هم ونه شي کړای د بریدونو د مخنیوي لپاره د پام وړ او اغېزمن رول ولوبوي، په داسې حالت کې لرې نه ده چې دا تړون د وخت په تېرېدو خپل ارزښت له لاسه ورکړي او په پای کې یې یوازې هغه نوم پاتې شي چې اوس یې لري.
