څه موده وړاندې د هرات ځینو اوسېدونکو په دغه ولایت کې د لاسي څاهګانو له وچېدو اندېښنه ښودلې وه؛ خو اوس ژورو څاهګانو او د څښاک اوبو بېسارې کارونې هم اندېښمن کړي دي. هغوی وايي چې د پرلپسې وچکالۍ او کاریزونو او چینو له وچېدو سره په دغه ولایت کې کرنه د ژورو څاهګانو له کېندلو سره تړلې ده چې په وینا یې، اوبه یې د لمریزې برېښنا په مرسته له ځمکې ایستل کېږي. هغوی اندېښنه ښيي چې د ځمکې لاندې اوبو له کمېدو، د څښاک اوبو ډېره کارونه او د ژورو څاهګانو له کېندلو سره به دا ولایت د څښاک اوبو د کمښت له کړکېچ سره مخ شي.
د هرات ځينې اوسېدونکي د کرنې او مالدارۍ لپاره ژورې څاهګانې کیندلې دي؛ خو ځينو نور بیا وايي چې ډېری خلک د لمریزې برېښنا په مرسته د څښاک ډېرې اوبه مصرفوي چې لامله به یې په هرات کې د ځمکې لاندې اوبه کمې او د وچکالۍ کړکېچ لا ژور شي.
د هرات دا اوسېدونکي له طالبانو غواړي چې د ژورو څاهګانو پر کیندلو بندیز ولګوي او اجازه ورنه کړي چې د ځمکې لاندې د څښاک اوبو بېسارې کارونه پراخه شي. هغوی ټينګار کوي چې په تېرو درېیو کالو کې د هرات په مرکز او ولسوالیو کې د برمو په مرسته په بېسارې توګه د ژورو څاهګانو کیندنه ډېره شوې ده. د دغو اوسېدونکو په خبره، کروندګر په بېمخینې ډول د ژورو څاهګانو له اوبو ګټه اخلي چې دا وضعیت به په اوږدمهال کې د اوبو کړکېچ رامنځته کړي.
د هرات د پښتون زرغون ولسوالۍ اوسېدونکی فضلالدین وايي چې د لاسي څاه له وچېدو وروسته اړ شوی چې برمهيي څاه وکیندي او سولر سیستم پرې ولګوي. نوموړی زیاتوي چې د څه باندې ۲۰۰ زرو افغانیو په لګښت یې ژوره څاه کیندلې او سولر یې پرې لګولی دی او اوس د دغې څاه له اوبو څخه د کرنې لپاره هم ګټه اخلي.
د هرات دا اوسېدونکی وايي: «یوه لاسي څاه وه چې وچه شوه او بله چاره مې نه لرله. ماشین مې راوست، څاه یې وکیندله او سولر مې هم پرې ولګوه. د ماشین او ۱۲ تختو سولر ټول لګښت شاوخوا دوه لکه او ۳۰ زره افغانۍ شوې چې له سهاره تر ماښامه چالانه وي او ښې اوبه راباسي.» فضلالدین زیاتوي: «له سولري څاه پرته د بلې څاه کیندلو چاره نه وه، ځکه اوبه ډېرې ښکته تللې وې. مثلاً پخوا به مو چې یوه څاه اته متره وکیندله، اوبه راوتلې؛ خو دا څاه مې چې په برمې وکیندله، په ۲۵ مترۍ کې اوبه راووتلې. په ټوله کې ۶۰ – ۷۰ متره څاه مې وکیندله، ځکه د څاهګانو شمېر ډېر شوی او د اوبو کچه ښکته تللې.»
دا په داسې حال کې ده چې د هېواد په تېره بيا د افغانستان په لوېديځ کې د وروستيو وچکاليو له امله ډېرو کورنیو د ژورو څاهګانو کيندلو ته مخه کړې او د کرنيزو ځمکو په خړوبولو کې هم ترې کار اخلي.
د هرات د ګذرې ولسوالۍ اوسېدونکی عزیزاحمد خپل باغ او ځمکې د ژورو څاهګانو په اوبو خړوبوي. هغه ۸صبح ورځپاڼې ته وویل: «لاسي څاهګانې وچې شوې او بله د اوبو سرچینه هم نه وه. ژوند مو په دې باغونو او ځمکې پورې تړلی او ما هم د هر باغ لپاره یوه برمهيي څاه وکیندله. په ټولییز ډول دوه څاګانې د باغونو او یوه د کرنیزو ځمکو لپاره کیندل شوې دي چې ښې خړوبیږي.»
عزیزاحمد زیاتوي: «هره څاه ۵۰ – ۶۰ متره کیندل شوې، ځکه برمهيي څاهګانې ډېرې شوې دي او اندېښمن وو چې ژر وچې نه شي. اوس له سهاره تر مازیګره چالانې دي او اوبه ټولو ځمکو ته رسېږي.»
بل پلو، د هرات ځینې اوسېدونکي د سولري څاهګانو کیندل او د څښاک اوبو له حده ډېره کارونه د اندېښنې وړ بولي او وايي چې دغه څاهګانې د وچکالۍ ګواښ او د اوبو د کمښت کړکېچ لا پسې زیاتوي. هغوی وايي، خلک په ځانګړې توګه کروندګر له سهاره تر ماښامه سولري تختې چالانوي او ډېرې اوبه ضایع کوي.
د هرات اوسېدونکي فریدون ۸صبح ورځپاڼې ته وویل: «خدای شاهد دی چې موږ له دغه وضعیته ډېر اندېښمن یو. داسې چې په لاس کیندل شوې څاهګانې وچې شوې دي، بیا هم خلک د اوبو په ارزښت نه پوهېږي. په ټولو کلیو او بانډو کې له سهاره تر ماښامه سولرې چالانې دي او اوبه له اړتیا پرته مصرفېږي.»
د هرات دا اوسېدونکی وايي: «په داسې حال کې چې طالبانو اعلان وکړ چې په برمو د څاهګانو کیندل منع دي، خو بیا هم دا کار کېږي. دغه راز د هغو کسانو مخه دې هم ونیول شي چې له اړتیا پرته اوبه مصرفوي. که حالت همداسې دوام وکړي، هرات به د څښاک اوبو د کمښت له ناورین سره مخ شي.»
د هرات يو سپين ږيرى عبدالظاهر وايي چې د تېرو څو کالو پرلپسې وچکالۍ لامله لاسي څاهګانې وچې شوې؛ خو خلکو د برمهيي څاهګانو په کيندلو پيل کړى دی.
دا هراتی سپین ږیری زیاتوي: «داسې وخت و چې ټولې ویالې، چینې او سربندونه له اوبو ډک و، خو موږ نه پوهېدو. هغه څه مې چې له تېرې ۷۵ کلنې تجربې زده کړي، دا دي چې کال په کال وچکالي ډېره شوې او خلک دې پام وکړي.»
عبدالظاهر وايي: «خلک په خپل حق ظلم کوي. موږ یو متل لرو چې وايي که په ځمکه کې موږک سوری ویست، حاصل ترې لاسته نه راځي. اوس همدا برمهيي څاهګانې په هرو ۱۰۰ مترو کې کیندل شوې. دا ډېر خطرناک دی او خلک دې پام وکړي، دغه راز حکومت [طالبان] دې یې هم مخنیوی وکړي.»
په افغانستان کې د ځمکې لاندې د څښاک اوبو کمښت یوه مهمه او د اندېښنې وړ مساله ده چې په کرنه، د خلکو پر ژوند او د هېواد په ایکوسیستم ډېر اغېز لري. د ځمکې لاندې اوبو څخه بېمخینې ګټه اخیستنه پر کرنه، د خوړو خوندیتوب او عامې روغتیا باندې ناوړه اغیزې لري او د اوبو د سرچینو مدیریت او ساتنې لپاره بیړنیو او اغیزمنو اقداماتو ته اړتیا ده.
