زه د پنجشیر یم. دا یادښت د هغه واقعیت د یوې عیني شاهدې په توګه لیکم چې یوازې یوه ښار یا یوه ولایت پورې محدود نه دی. هغه څه چې نن پر افغان ښځو او نجونو روان دي، د هېواد په ټولو ولایتونو کې پراخه او تکرارېدونکې تجربه ده. پنجشېر ماته یوازې یو جغرافیایي نوم نه دی، بلکې د درېدو او مقاومت سیمبول دی؛ هغه خاوره چې د افغانستان په تاریخي حافظه کې د مقاومت، صلابت او نه ماتېدونکې په نوم پېژندل کېږي. خو نن همدا خاوره، د افغانستان د نورو ولایتونو په څېر، له داسې واقعیت سره مخ ده چې له تاریخي حافظې سره یې په ټکر کې دی: د ښځو او نجونو پر ژوند پراخ او پرلپسې محدودیتونه.
د هېواد په ټولو ولایتونو کې، له کابله تر لرې پرتو سیمو پورې، ورته لړۍ لیدل کېږي: له زدهکړو د نجونو بېبرخې کېدل، په ټولنه کې د ښځو د حضور محدودېدل او د وېرې، چوپتیا او ټولنیز انفعال چاپېریال. دا وضعیت کومه لنډمهالې پېښه نه ده، بلکې یو جوړښتي بهیر دی چې ورو ورو د ورځني ژوند پر یوې برخې اوښتی.
دا محدودیتونه په ډېرو مواردو کې د دیني، کلتوري او دودیزو مفاهیمو په حواله توجیه کېږي. خو بنسټيزه پوښتنه لا هم پر خپل ځای ده: څنګه له دین څخه یو ځانګړی تعبیر پر یوې داسې وسیلې بدل شوی چې د ښځو حقوق ترې اخیستل کېږي او د ټولنې د نیمايي برخې ژوند محدودېږي؟
زه یې ښکاره وایم چې له دغه برداشته او له دین څخه د ښځو د حذف، چوپولو او محدودولو لپاره د وسیلې په توګه ګټې اخیستنې څخه کرکه لرم. هغه دین چې پایله یې له زدهکړو محرومیت، له ټولنې د ښځو ایستل او د وېرې چاپېریال رامنځته کول وي، زما له انده د منلو نه دی. دلته خبره د خلکو د ایمان نه ده؛ خبره دا ده چې باورونه د ځواک د وسیلې په توګه کارول کېږي.
په وروستیو کې په ځینو راپور شویو پېښو کې د ښځینه اعتراض کوونکو پر وړاندې د تاوتریخجن چلند روایتونه هم راغلي؛ لکه پر ښځينه احتجاج کوونکو د ډزو ادعاوې. د داسې پېښو پر وړاندې بیا عمومي چوپتیا او ټولنیزه ناغېړي جدي پوښتنې راپورته کوي.
ایا ښځې انسانانې نه دي؟
ایا د ژوند او احتجاج حق نه لري؟
ایا غږ یې له نورو کم ارزښت لري؟
دا یوازې احساسي پوښتنې نه دي، بلکې د عدالت او انسانیت لپاره بنسټيزې پوښتنې دي.
د دغه وضعیت ترڅنګ، افغان ښځې یوازې د زدهکړو له محرومیت سره مخ نه دي. هغوی له ګڼو فشارونو سره مخ دي: په کار کولو کې محدودیتونه، له ځينو ټولنیزو ډګرونو حذف او د تاوتریخوالي، ګواښونو، جبري نکاح او بېلابېلې ناوړې ګټې اخیستنې. دا موارد خپلواکې او رڼې ارزونې ته اړتیا لري. هېڅ ټولنه د دغو واقعیتونو په انکار، ثبات نه مومي.
نن سبا یوه خطرناکه پدیده بیا د دغه وضعیت عادي کېدل دي. کله چې په ټولو ولایتونو کې د ښځو حذف پر تکراري چارې واوړي، ټولنیز حساسیت کمېږي او چوپتیا د اعتراض ځای نیسي. دا چوپتیا که څه هم ارامه ښکاري، خو په عمل کې د ټولنیز کړکېچ ژوره بڼه ده.
په دې منځ کې بیا ټولنه هم مسوولیت لري. د دغه هېواد نارینه د ټولنیز جوړښت برخه دي. په ځينو مواردو کې چوپتیا، په ځينو کې بدرګه او په ځينو نورو کې اعتراض لیدل کېږي. خو هغه څه چې انکار ترې نه شي کېدای، د اوسني وضعیت په تړاو ټولیز مسوولیت دی. هغه ټولنه چې د نیماي برخې پر حذف اړین غبرګون ونه ښيي، پایداره راتلونکې به هم ونه لري.
په دې ډله کې بیا ماته پنجشیر یو سیمبول دی؛ د افغانستان په تاریخي حافظه کې درېدل. خو نن پوښتنه دا ده چې ایا دا سیمبول یوازې تېر سره تړاو لري یا دا چې د ننني واقعیت پر وړاندې یې هم مانا ژوندۍ کېدای شي. دا لیکنه له وطن څخه د کرکې له احساسه نه ده لیکل شوې؛ بلکې له داسې یوې غوښتنې لیکل شوې چې نور د ځنډېدو نه ده: عدالت، شفافیت او حساب کتاب.
هېڅ ټولنه د ښځو په حذف پایداره نه پاتې کېږي. هېڅ ټولنیز نظام نشي کولی چې له زدهکړو او مشارکت څخه د ټولنې د نیمایي برخې په محرومولو عادلانه راتلونکې ولري. او هېڅ ځواک، که په هر نوم وي، نشي کولی حقیقت د تل لپاره خاموش کړي.
چوپتیا پای نه دی؛
د هېرولو پیل دی.
د هغو ښځو هېرېدل دي چې که ونه لیکل شي،
درد به یې ورو ورو د دې خاورې له حافظې وڅڅېږي؛
او نړۍ
به وښيي
چې هېڅکله ښځه ټپي نه وه.
