د یوه معمولي سهار په چوپتیا کې درې پيغلې زموږ لیلیې ته راغلې؛ ملالۍ، اسیه او فرنګیز. درې نومونه، درې څېرې او درې بېلابېلې کیسې؛ خو ګډ برخلیک. دوی درې واړه د افغانستان په پوهنتونونو کې د طب پوهنځي محصلانې وې؛ هغه نجونې چې د کلونو هڅو، د شپې تر ناوخته ویښې پاتې کېدو، سیالۍ او هیلو له لارې یې سخت پوهنځي ته لار موندلې وه او غوښتل یې په راتلونکې کې د روغتیا په برخه کې خدمت وکړي.
خو برخلیک یې د زرګونو نورو افغان نجونو په څېر، د لارې په منځ کې بدل شو. په داسې حال کې چې هرې یوې د زدهکړو یوه برخه بشپړه کړې وه او د روښانه راتلونکې لپاره یې پلانونه لرل، د نجونو پر مخ د پوهنتونونو په تړل کېدو د زدهکړو له دوامه پاتې شوې. هغه ارمانونه چې کلونه یې ورته مبارزه کړې وه، په یوه شېبه کې له تریخ واقعیت سره مخ شوې؛ داسې چې نه یې د ناغېړۍ پایله وه او نه په سیالۍ کې د ماتې، بلکې د یوې افراطي پرېکړې پایله وه چې د زرګونو نجونو د ژوند لوری یې بدل کړ.
ملالۍ د کانکور په ازموینه کې د ۳۳۵ نومرو په ترلاسه کولو د کابل پوهنتون معالجوي طب پوهنځي ته بریالۍ شوې وه. هغه د پنځم سمیسټر محصله وه؛ یعنې د طبي علومو د سختو کلونو او د عملي زدهکړو یو پړاو یې تېر کړی و. دغه ځای ته د رسېدو لپاره یې کلونه درس ویلی و، د پيغلتوب له ډېرو ساعتېریو تېره شوې وه او د ډاکټرې کېدو په هیله یې ډېرې شپې تر سهاره ویښې تېرې کړې وې. نوموړې باوري وه چې یوه ورځ به د ډاکټرۍ سپینه چپن واغوندي او د هغه ناروغ مخې ته به ودرېږي چې هغې ته یې هیله وي.
اسیه د قابلګۍ د درېیم سمیسټر محصله وه. د دې څانګې انتخاب د هغې لپاره یوازې د دندې لپاره نه و؛ هغه هیله وه چې کلونه یې کې لرله. هغې غوښتل یوه ورځ د هغو میندو ترڅنګ ودرېږي چې د درد او هیلې ترمنځ د خپل ماشوم د زېږېدو شېبې تجربه کوي. هغې ارمان درلود چې د انسانانو د ژوند د لومړیو شېبو ملګرې او مرسته کوونکې واوسي.
فرنګیز هم د غاښونو څانګې محصله وه. هغې هم د خپلو دوو خورلڼو په څېر په کانکور کې د بریا لپاره کلونه هڅه کړې وه. خپله راتلونکې یې د ناروغانو په درملنه او د خلکو په خدمت کې لیدله او باوري وه چې علم د یوې غوره راتلونکې د جوړولو ښه لار ده. خو ژوند تل د انسانانو د پلانونو له مخې مخکې نه ځي.
کله چې د «امر ثاني» په کلمې د نجونو پر مخ د پوهنتونونو دروازې وتړل شوې، ښايي ډېرو ته یوازې یو خبر و؛ خو زرګونو نجونو ته د ژوند د یوه فصل ناڅاپي پای و. ټولګي چې تر پرونه د زدهکړو له شوقه ډک و، ناڅاپه خالي شول. هغو استادانو چې هره اوونۍ یې درس ورکاوه، نور یې په ټولګیو محصلانې ونه لیدې. هغه کتابونه چې هره شپه به پرانیستل کېدل، پر مېزونو تړلي پاتې شول او سپینې چپنې، مخکې له دې چې د خدمت د پیل نښه شي، د هغو ورځو پر یادنښتې بدلې شوې چې ژر پای ته ورسېدې.
ښايي هېڅ کمره نه وي توانېدلې هغه شېبه ثبت کړي چې د طب یوه محصله په لومړي وار د اناټومي یا فزیولوژۍ کتاب وتاړه؛ یا د قابلګۍ محصلې خپله د کار زدهکړو چپنه په المارۍ کې کېښوده، بې له دې چې پوه شي بیا به یې په تن کړي که نه. دا هغه شېبې وې چې په چوپتیا کې رامنځته شوې؛ بې له دې چې د ورځپاڼو سرلیکونه شي یا د نړۍ په حافظه کې ثبتې شي.
میاشتې تېرې شوې. هیلې خپل ځای انتظار ته پرېښود او انتظار پر بې برخلیک واوښت. هره ورځ زرګونو نجونو له دې هیلې سره سترګې پرانیستې چې ښايي نن د پوهنتونونو د بېرته پرانیستل کېدو کوم خبر واوري؛ خو د هرې ورځې په تېرېدو پيکه کېده. په داسې شرایطو کې بیا ملالۍ، اسیې او فرنګیز پرېکړه وکړه چې پرېنږدي ارمانونه یې همدلته پای ته ورسېږي. خو دا پرېکړه اسانه نه وه.
دا ځل د زدهکړو دوام، یوازې تر کتاب او ټولګي پورې محدود نه و. هغوی باید له خپلو کورنیو زړه شکولی وای؛ له هغې مور څخه چې هره ورځ ورته سترګې په لار وه، له هغه پلار څخه چې کلونه یې د خپل اولاد د بریا لپاره زحمت ایستلی و او له هغو خویندو او وروڼو چې ورسره عادت وو. باید بکسونه یې تړلي وای، له خپل هېواد سره یې مخه ښه کړې وای، له پولو اوښتې وای او په یوه بل هېواد کې یې له صفره نوی ژوند پیل کړی وای. کډوالي یې غوراوی نه و؛ بلکې هغه بیه وه چې د زدهکړو د ژوندي ساتلو لپاره یې پرې کړه.
نن زموږ لیلیې ته راغلې؛ هلته ته چې ټاکل شوې د علمي ژوند نوی فصل یې پیل شي. په لومړي نظر کې ښايي د نورو محصلانو په څېر ښکاره شي؛ په لاس کې بکس، څو کتابونه او د سفر یو څه ستړیا. خو که څېرو ته یې ځير وکتل شي، غربت پکې له ورایه ښکاري؛ له کوره لرې، د کورنۍ په اړه اندېښنه چې زرګونه کیلومتره لرې ترې پاتې او هغه هیله چې له ټولو ستونزو سره سره لا هم ژوندۍ ده.
کله چې ورسره خبرې کوې، ښکاري چې هېڅ یوې له خپل وطنه تېښته نه ده کړې؛ یوازې د هغې هیلې د ژغورلو لپاره راغلې چې نه یې غوښتل مړه شي. خو د دې کیسې تر ټولو دردناکه برخه ملالۍ، اسیه او فرنګیز نه ده. هغوی د دې کیسې بختورې نجونې دي؛ ځکه له کلونو بې برخلیکۍ وروسته یې بیا د زدهکړو د دوام چانس پیدا کړی. هغوی وتوانېدې یو ځل بیا محصلې شي، بیا کتابونه په لاس کې واخلي او بیا خپلې راتلونکې ته پلان جوړ کړي. خو زرګونه نورې نجونې همالته پاتې دي.
هغه نجونې چې هماغه وړتیا یې لرله، هماغه نومرې یې ترلاسه کړې وې، هماغه شپې یې په ویښه تېرې کړې وې او هماغه ارمانونه یې په زړونو کې پالل؛ خو د لارې د دوام چانس یې ونه موند. ډېرې یې هره ورځ د پوهنتون د کتابونو له څنګه تېرېږي؛ هغه کتابونه چې میاشتې او ښايي کلونه کېږي نه دي پرانیستل شوي. سپینې چپنې یې لا هم په الماریو کې ځوړندې دي او د یادښت کتابچې یې په هماغې پاڼې کې چې درسونه یې ودرېدل، ودرېدې.
نن افغانستان یوازې څو زره محصلانې له لاسه نه دي ورکړي؛ بلکې زرګونه راتلونکې ډاکټرانې، قابلې، څېړونکې، د پوهنتون استادانې او متخصصې یې هم له لاسه ورکړې دي. هره نجلۍ چې له زدهکړو محرومېږي، یوازې نه ده؛ بلکې د یوې ټولنې د علمي او بشري ظرفیت یوه برخه ده چې د غوړېدو چانس نه مومي.
تاریخ هغه زمانه هم په یاد لري چې د جاهلیت په دور کې به نجونې ژوندۍ ښخېدلې او جسدونه به یې تر خاورو لاندې پټېدل. نن، په یوویشتمه پېړۍ کې ښايي نور څوک د نجونو جسدونه تر خاورو لاندې نه کړي؛ خو کله یې چې پر مخ د زدهکړو، فکر او د راتلونکې د جوړولو لارې تړل کېږي، دا وېره شته چې هیلې، وړتیاوې او ارمانونه یې په چوپتیا کې ښخ شي؛ داسې چې نه غږ لري، نه تابوت او نه مراسم، بلکې د محرومیت د دېوالونو تر شا خښېږي.
کلونه وروسته، ښايي تاریخ راڅخه ونه پوښتي چې څو پوهنتونونه یا څو درسي ټولګي بند شول؛ بلکې وبه پوښتي چې کله نجونو یوازې د زدهکړو غوښتنه کوله، نړۍ څه ولیدل، څه یې وویل او څه یې وکړل.
